Khi người thân qua đời, di sản như nhà ở, quyền sử dụng đất, tiền gửi ngân hàng hoặc tài sản có giá trị khác có thể trở thành đối tượng tranh chấp giữa những người thừa kế. Nếu các bên không thống nhất được việc phân chia, người có quyền lợi liên quan có thể thực hiện yêu cầu chia di sản thừa kế thông qua Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Vậy yêu cầu chia di sản thừa kế cần chuẩn bị những giấy tờ gì, nộp đơn tại đâu và thời hiệu khởi kiện được xác định như thế nào? Bài viết dưới đây hướng dẫn các bước thực hiện, cách xác định người có quyền yêu cầu chia di sản và những vấn đề cần lưu ý khi giải quyết tranh chấp thừa kế theo quy định pháp luật.
Yêu cầu chia di sản thừa kế là gì?
Yêu cầu chia di sản thừa kế là việc người có quyền thừa kế đề nghị các bên liên quan thỏa thuận phân chia tài sản do người chết để lại hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết khi không đạt được sự thống nhất.
Di sản thừa kế có thể bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung và các quyền tài sản được pháp luật cho phép để lại thừa kế. Việc phân chia được thực hiện theo di chúc hợp pháp hoặc theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
Căn cứ Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế có thể yêu cầu chia di sản trong các trường hợp như:
- Những người thừa kế không thống nhất được tỷ lệ hoặc cách thức phân chia tài sản.
- Một người tự quản lý, sử dụng toàn bộ di sản nhưng không đồng ý chia cho những người thừa kế khác.
- Có tranh chấp về hiệu lực của di chúc hoặc xác định người được hưởng di sản.
- Một người cho rằng phần di sản mình nhận được không đúng với di chúc hoặc quy định pháp luật.
- Di sản là nhà đất, tiền gửi ngân hàng hoặc tài sản khác chưa được phân chia sau khi người để lại di sản qua đời.
Nếu những người thừa kế đạt được thỏa thuận, họ có thể thực hiện thủ tục phân chia di sản theo quy định. Nếu tranh chấp không thể giải quyết bằng thỏa thuận, người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền.
Ai có quyền yêu cầu chia di sản thừa kế?
Người có quyền yêu cầu chia di sản trước hết là người thừa kế theo di chúc hoặc người thừa kế theo pháp luật, nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Người thừa kế theo di chúc
Người được chỉ định trong di chúc hợp pháp có quyền yêu cầu phân chia phần di sản mà mình được hưởng.
Tuy nhiên, cần kiểm tra hiệu lực của di chúc, phạm vi tài sản được định đoạt và quyền của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Trong trường hợp di chúc chỉ định một người nhận một tài sản cụ thể, việc phân chia phải căn cứ vào nội dung di chúc và các quy định liên quan, không mặc nhiên chia đều cho tất cả những người có quan hệ gia đình với người chết.
Người thừa kế theo pháp luật
Nếu người chết không để lại di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc thuộc trường hợp thừa kế theo pháp luật, việc xác định người hưởng di sản được thực hiện theo các quy định tại Bộ luật Dân sự.
Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người thừa kế theo pháp luật được chia thành các hàng thừa kế. Hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết. Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có căn cứ pháp luật khác.
Người thuộc hàng thừa kế sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản theo quy định.
Người có quyền lợi liên quan đến di sản
Ngoài người thừa kế, một số người có quyền và nghĩa vụ liên quan cũng có thể tham gia vụ án để bảo vệ quyền lợi của mình.
Ví dụ, nếu căn nhà được cho là di sản thực tế là tài sản chung của vợ chồng người chết, người còn sống có quyền yêu cầu xác định phần tài sản thuộc sở hữu của mình trước khi xác định phần di sản để chia thừa kế.
Việc xác định đúng người có quyền yêu cầu và những người phải tham gia tố tụng giúp hạn chế nguy cơ vụ án bị kéo dài hoặc phải giải quyết lại do thiếu người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Hồ sơ yêu cầu chia di sản thừa kế gồm những gì?
Hồ sơ cần chuẩn bị phụ thuộc vào loại di sản, căn cứ thừa kế và nội dung tranh chấp. Đối với trường hợp khởi kiện tại Tòa án, người yêu cầu nên chuẩn bị các giấy tờ sau:
Đơn khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế
Đơn khởi kiện cần thể hiện đầy đủ thông tin của người khởi kiện, người bị kiện, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan; nội dung tranh chấp; yêu cầu Tòa án giải quyết và các tài liệu, chứng cứ kèm theo.
Trong phần yêu cầu, cần nêu rõ di sản cần chia là tài sản nào, người để lại di sản là ai, căn cứ xác định quyền thừa kế và đề nghị phân chia theo di chúc hay theo pháp luật.
Nếu di sản gồm nhiều tài sản hoặc nhiều thửa đất, nên mô tả riêng từng tài sản để Tòa án thuận tiện xác định phạm vi tranh chấp.
Giấy chứng tử hoặc tài liệu chứng minh người để lại di sản đã chết
Giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử là tài liệu quan trọng để xác định thời điểm mở thừa kế.
Thời điểm này có ý nghĩa đối với việc xác định người thừa kế, tài sản để lại và thời hiệu yêu cầu chia di sản.
Nếu không thể cung cấp giấy chứng tử, người khởi kiện cần tìm hiểu khả năng thu thập trích lục hoặc tài liệu hợp pháp khác có giá trị chứng minh theo quy định.
Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế
Tùy trường hợp, người khởi kiện có thể cung cấp:
- Giấy khai sinh của con;
- Giấy đăng ký kết hôn của vợ hoặc chồng;
- Giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ, con nuôi;
- Giấy tờ hộ tịch hoặc tài liệu khác chứng minh quan hệ với người chết;
- Di chúc và tài liệu liên quan đến việc lập, sửa đổi hoặc hủy bỏ di chúc.
Nếu có người thừa kế đã chết trước hoặc sau thời điểm mở thừa kế, cần cung cấp tài liệu liên quan để xác định đúng người có quyền hưởng di sản và phần di sản tương ứng.
Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng đất
Nếu di sản là nhà đất, cần chuẩn bị Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất hoặc các giấy tờ hợp pháp khác chứng minh nguồn gốc và quyền đối với tài sản.
Nếu di sản là tiền gửi ngân hàng, cổ phần, xe hoặc tài sản khác, cần cung cấp tài liệu tương ứng để chứng minh sự tồn tại, giá trị và quyền sở hữu của người chết.
Trong trường hợp tài sản chưa có giấy chứng nhận hoặc giấy tờ bị thất lạc, người yêu cầu nên thu thập hồ sơ địa chính, giấy tờ mua bán, tài liệu kê khai, chứng từ thanh toán hoặc chứng cứ khác có liên quan. Việc thiếu một giấy tờ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa không thể yêu cầu giải quyết, nhưng có thể làm tăng yêu cầu chứng minh.
Tài liệu chứng minh tranh chấp và các giấy tờ liên quan
Người khởi kiện nên chuẩn bị thêm các tài liệu như:
- Văn bản thỏa thuận phân chia di sản, nếu đã từng lập;
- Văn bản từ chối nhận di sản hoặc văn bản liên quan đến việc quản lý di sản;
- Tin nhắn, thư từ, văn bản thể hiện việc các bên không thống nhất;
- Tài liệu về hiện trạng, giá trị và quá trình quản lý, sử dụng tài sản;
- Giấy tờ tùy thân và thông tin về nơi cư trú của những người tham gia tố tụng.
Không phải mọi hồ sơ đều cần tất cả các loại giấy tờ trên. Người khởi kiện cần lựa chọn tài liệu phù hợp với yêu cầu cụ thể và bổ sung chứng cứ theo yêu cầu hợp pháp của Tòa án.
Nộp đơn yêu cầu chia di sản thừa kế ở đâu?
Nếu các bên không thể tự thỏa thuận, người có quyền lợi bị ảnh hưởng có thể khởi kiện vụ án dân sự về tranh chấp thừa kế tài sản tại Tòa án có thẩm quyền.
Theo quy định về tổ chức Tòa án và tố tụng dân sự áp dụng từ ngày 01/07/2025, người khởi kiện cần xác định Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo lãnh thổ, thay vì mặc nhiên nộp đơn tại Tòa án nhân dân cấp huyện như trước đây.
Trường hợp di sản là nhà đất
Nếu yêu cầu chia di sản liên quan đến bất động sản, cần đặc biệt lưu ý quy định về thẩm quyền theo lãnh thổ. Về nguyên tắc, tranh chấp có đối tượng là bất động sản thuộc thẩm quyền của Tòa án nơi có bất động sản.
Người khởi kiện cần xác định Tòa án nhân dân khu vực phụ trách địa bàn nơi có nhà đất tranh chấp theo quy định hiện hành. Nếu di sản có nhiều bất động sản tại các địa bàn khác nhau, cần xem xét cụ thể phạm vi yêu cầu và các quy định về thẩm quyền để xác định nơi nộp đơn phù hợp.
Trường hợp di sản chỉ gồm động sản
Nếu di sản là tiền, xe hoặc tài sản không phải bất động sản, thẩm quyền theo lãnh thổ thường được xác định theo nơi cư trú hoặc nơi làm việc của bị đơn, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận hợp lệ.
Do đó, trước khi nộp đơn, người yêu cầu cần xác định đúng loại tranh chấp, tài sản đang tranh chấp và nơi cư trú của những người liên quan để tránh việc đơn bị chuyển hoặc trả lại do không đúng thẩm quyền.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Thủ tục yêu cầu chia di sản thừa kế tại Tòa án
Thủ tục giải quyết thường trải qua các bước cơ bản sau:
Bước 1: Xác định di sản và người thừa kế
Người yêu cầu cần xác định tài sản nào thuộc di sản của người chết, tài sản nào là tài sản chung của người khác và ai có quyền hưởng thừa kế.
Nếu di sản là tài sản chung vợ chồng, tài sản đồng sở hữu hoặc tài sản đang có nghĩa vụ bảo đảm, cần làm rõ phần quyền của người chết trước khi xác định khối di sản được chia.
Bước 2: Chuẩn bị và nộp đơn khởi kiện
Sau khi thu thập các tài liệu cần thiết, người khởi kiện nộp đơn cùng chứng cứ đến Tòa án có thẩm quyền theo quy định.
Đơn có thể được nộp trực tiếp tại Tòa án, gửi qua dịch vụ bưu chính hoặc thực hiện theo phương thức khác nếu pháp luật và điều kiện tiếp nhận của Tòa án cho phép.
Khi nhận đơn, Tòa án xem xét các điều kiện thụ lý. Nếu hồ sơ chưa đầy đủ hoặc có nội dung cần sửa đổi, bổ sung, người khởi kiện phải thực hiện theo yêu cầu của Tòa án trong thời hạn được thông báo.
Bước 3: Nộp tạm ứng án phí và Tòa án thụ lý vụ án
Nếu vụ án thuộc trường hợp phải nộp tạm ứng án phí, người khởi kiện thực hiện nghĩa vụ này theo thông báo của Tòa án và nộp lại chứng từ theo quy định.
Sau khi có căn cứ thụ lý, Tòa án tiến hành các thủ tục tố tụng tiếp theo, xác minh tài liệu, thu thập chứng cứ trong phạm vi pháp luật cho phép và xác định những người tham gia tố tụng.
Mức án phí cụ thể phụ thuộc vào loại tranh chấp, giá trị tài sản yêu cầu chia và quy định về án phí, lệ phí Tòa án.
Bước 4: Hòa giải và thu thập chứng cứ
Trong quá trình giải quyết, Tòa án có thể tiến hành hòa giải để các bên thống nhất về người được hưởng di sản, tỷ lệ phân chia, phương án nhận tài sản hoặc thanh toán bằng tiền.
Nếu hòa giải không thành, vụ án được giải quyết theo trình tự tố tụng tiếp theo. Các bên cần cung cấp chứng cứ về nguồn gốc tài sản, quan hệ thừa kế, nội dung di chúc và các vấn đề đang tranh chấp.
Đối với tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất, cần phân biệt tranh chấp về quyền sử dụng đất với tranh chấp thừa kế có đối tượng là quyền sử dụng đất để xác định có phải thực hiện thủ tục hòa giải tại UBND cấp xã trước khi khởi kiện hay không. Không nên mặc nhiên áp dụng yêu cầu hòa giải bắt buộc cho mọi tranh chấp thừa kế chỉ vì di sản là nhà đất.
Bước 5: Xét xử và phân chia di sản
Nếu các bên không đạt được thỏa thuận, Tòa án có thể đưa vụ án ra xét xử và quyết định việc phân chia theo quy định.
Tùy tính chất tài sản, Tòa án có thể xem xét chia bằng hiện vật, giao tài sản cho một người nhận và thanh toán giá trị phần được hưởng cho những người khác, hoặc áp dụng phương án phù hợp với pháp luật và chứng cứ của vụ án.
Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ theo nội dung đã được giải quyết.
Thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế là bao lâu?
Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản được xác định như sau:
- 30 năm đối với bất động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế.
- 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế.
- 10 năm để yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác.
- 03 năm để yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản do người chết để lại.
Thời điểm mở thừa kế thông thường là thời điểm người có tài sản chết. Việc xác định thời hiệu phải căn cứ vào yêu cầu cụ thể của vụ án, thời điểm mở thừa kế và các quy định chuyển tiếp có liên quan nếu có.
Đặc biệt, yêu cầu chia di sản khác với yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản. Vì vậy, không nên áp dụng một mốc thời hiệu chung cho mọi tranh chấp liên quan đến thừa kế.
Nếu đã gần hết thời hiệu hoặc thời gian từ khi người để lại di sản qua đời đã kéo dài nhiều năm, người có quyền lợi nên rà soát hồ sơ sớm để xác định chính xác thời hiệu áp dụng.
Yêu cầu chia di sản thừa kế có bắt buộc hòa giải trước không?
Không phải mọi tranh chấp thừa kế đều bắt buộc phải hòa giải trước khi khởi kiện.
Các bên có thể tự thỏa thuận hoặc tiến hành hòa giải để hạn chế thời gian, chi phí và giữ gìn quan hệ gia đình. Nếu không đạt được thỏa thuận, người có quyền lợi có thể yêu cầu Tòa án giải quyết theo quy định.
Tuy nhiên, nếu tranh chấp thực chất là tranh chấp về người có quyền sử dụng đất, người yêu cầu cần xem xét quy định về hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã theo pháp luật đất đai. Việc xác định đúng bản chất yêu cầu rất quan trọng vì thủ tục áp dụng có thể khác nhau.
Ngay cả khi hòa giải không phải điều kiện bắt buộc để khởi kiện, tài liệu thể hiện quá trình thương lượng và việc các bên không thống nhất vẫn có thể hữu ích khi trình bày diễn biến tranh chấp.
Những lưu ý khi yêu cầu chia di sản thừa kế
Để hạn chế rủi ro khi thực hiện thủ tục, người yêu cầu cần chú ý một số vấn đề sau:
Thứ nhất, xác định đúng khối di sản. Không phải toàn bộ tài sản mà người chết từng quản lý đều đương nhiên là di sản của họ. Cần xác định quyền sở hữu, phần tài sản chung và nghĩa vụ tài sản liên quan.
Thứ hai, xác định đầy đủ người thừa kế. Việc bỏ sót người có quyền hưởng di sản có thể ảnh hưởng đến quá trình giải quyết và quyền lợi của các bên.
Thứ ba, kiểm tra tính hợp pháp của di chúc. Nếu có di chúc, cần làm rõ điều kiện lập di chúc, hình thức, nội dung và các vấn đề có thể ảnh hưởng đến hiệu lực.
Thứ tư, bảo quản chứng cứ. Giấy tờ về nguồn gốc tài sản, quá trình quản lý, sử dụng, giao dịch và thỏa thuận giữa những người thừa kế nên được lưu giữ đầy đủ.
Thứ năm, xác định đúng thời hiệu và thẩm quyền. Nộp đơn không đúng Tòa án hoặc xác định sai loại yêu cầu có thể khiến quá trình giải quyết kéo dài.
Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Tranh chấp thừa kế thường phức tạp khi tài sản là nhà đất chưa hoàn tất giấy tờ, có nhiều người đồng sở hữu hoặc đã được một người quản lý trong thời gian dài. Trước khi khởi kiện, nên rà soát nguồn gốc tài sản, thời điểm mở thừa kế, người thừa kế và nội dung yêu cầu để lựa chọn phương án phù hợp.
Kết luận
Yêu cầu chia di sản thừa kế có thể được thực hiện thông qua thỏa thuận giữa những người thừa kế hoặc khởi kiện tại Tòa án khi phát sinh tranh chấp. Người yêu cầu cần chuẩn bị đơn khởi kiện, giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết, tài liệu xác định quan hệ thừa kế, chứng cứ về tài sản và các tài liệu liên quan đến nội dung tranh chấp.
Để bảo vệ quyền lợi, người thừa kế cần xác định đúng người có quyền hưởng di sản, thời hiệu yêu cầu chia, thẩm quyền của Tòa án và thủ tục áp dụng đối với từng loại tài sản. Nếu vụ việc có nhiều người thừa kế, di chúc gây tranh cãi hoặc nhà đất chưa rõ nguồn gốc pháp lý, việc rà soát hồ sơ cùng luật sư trước khi nộp đơn sẽ giúp hạn chế thiếu sót và lựa chọn hướng giải quyết phù hợp.
