Khi thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế, một người có thể cố tình che giấu người thừa kế khác, cung cấp thông tin sai sự thật, sử dụng giấy tờ giả hoặc khai không đúng về nguồn gốc tài sản để nhận phần di sản lớn hơn quyền được hưởng. Những hành vi này có thể xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của các đồng thừa kế, đồng thời làm phát sinh tranh chấp về quyền sở hữu, quyền thừa kế và hiệu lực của văn bản khai nhận di sản.

Vậy gian dối khai nhận di sản thừa kế có bị xử lý hình sự không? Người cố tình giấu người thừa kế khác hoặc làm giả giấy tờ để nhận nhà đất của người đã mất có thể phải chịu trách nhiệm gì? Bài viết dưới đây phân tích các hậu quả pháp lý có thể phát sinh và hướng xử lý khi phát hiện di sản bị khai nhận bằng thủ đoạn gian dối.

Gian dối khai nhận di sản thừa kế là gì?

Gian dối khai nhận di sản thừa kế là hành vi cố ý đưa ra thông tin sai sự thật, che giấu thông tin quan trọng hoặc sử dụng thủ đoạn không trung thực trong quá trình xác định người thừa kế, xác định di sản và thực hiện thủ tục khai nhận di sản nhằm đạt được lợi ích trái pháp luật.

Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản thừa kế bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Việc xác định người được hưởng di sản phải căn cứ vào di chúc hợp pháp hoặc quy định về thừa kế theo pháp luật.

Trên thực tế, hành vi gian dối có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức, chẳng hạn:

• Cố tình không khai báo về một người thừa kế thuộc hàng thừa kế có quyền hưởng di sản.
• Khai rằng người để lại di sản không có vợ, chồng hoặc con trong khi thực tế vẫn có.
• Cung cấp thông tin sai lệch về nguồn gốc, quyền sở hữu hoặc phạm vi tài sản để đưa tài sản không thuộc di sản vào việc phân chia.
• Sử dụng giấy tờ giả để chứng minh quan hệ huyết thống, quan hệ hôn nhân hoặc quyền sở hữu tài sản.
• Làm giả, sửa chữa hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái với ý chí của người để lại di sản.
• Giả mạo chữ ký hoặc sử dụng văn bản không có sự đồng ý hợp pháp của người có quyền liên quan.

Cần lưu ý, không phải mọi sai sót trong hồ sơ khai nhận di sản đều là hành vi gian dối. Việc nhầm lẫn, thiếu giấy tờ hoặc kê khai không chính xác do lỗi khách quan phải được phân biệt với hành vi cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm chiếm đoạt hoặc hưởng di sản trái pháp luật.

Gian dối khai nhận di sản thừa kế có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng không phải mọi trường hợp khai sai thông tin về di sản đều cấu thành tội phạm.

Việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào hành vi cụ thể, mục đích của người thực hiện, loại giấy tờ được sử dụng, giá trị tài sản, hậu quả xảy ra và các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự.

Có thể bị xử lý về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Nếu người thực hiện dùng thủ đoạn gian dối để khiến người khác tin tưởng, giao tài sản hoặc làm phát sinh việc chuyển giao tài sản, qua đó chiếm đoạt tài sản của người khác, hành vi có thể bị xem xét về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự.

Ví dụ, A biết căn nhà của cha mẹ để lại còn có những người thừa kế khác nhưng cố tình cung cấp thông tin sai sự thật, sử dụng tài liệu giả để khiến người có thẩm quyền hoặc người liên quan tin rằng A là người duy nhất được hưởng di sản. Sau đó, A dùng thủ đoạn này để chiếm đoạt phần tài sản thuộc quyền của những người thừa kế khác.

Nếu chứng minh được đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, A có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo Điều 174, khung hình phạt cơ bản có thể là cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm khi đáp ứng điều kiện luật định. Mức phạt có thể tăng theo giá trị tài sản và các tình tiết định khung.

Tuy nhiên, cần phân biệt hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản với trường hợp chỉ phát sinh bất đồng về cách hiểu di chúc, xác định phần sở hữu hoặc phân chia di sản. Tranh chấp dân sự không tự động trở thành vụ án hình sự.

Có thể bị xử lý về tội làm giả hoặc sử dụng tài liệu giả

Nếu người khai nhận di sản làm giả hoặc sử dụng giấy tờ giả của cơ quan, tổ chức để thực hiện hành vi trái pháp luật, họ có thể bị xem xét về Tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức; tội sử dụng con dấu hoặc tài liệu giả của cơ quan, tổ chức theo Điều 341 Bộ luật Hình sự.

Các giấy tờ có thể liên quan đến vụ việc gồm giấy tờ hộ tịch, văn bản xác nhận, giấy tờ về quyền sở hữu hoặc tài liệu khác được làm giả để phục vụ thủ tục thừa kế.

Việc xác định tội danh cần căn cứ vào loại giấy tờ, hành vi làm giả hoặc sử dụng tài liệu, mục đích và các dấu hiệu pháp lý liên quan. Không phải cứ có tài liệu sai lệch trong hồ sơ là đương nhiên cấu thành tội phạm theo Điều 341.

Hành vi giả mạo hoặc che giấu di chúc có thể dẫn đến hậu quả pháp lý đặc biệt

Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về những người không được quyền hưởng di sản. Trong đó có trường hợp người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản trong việc lập di chúc; giả mạo, sửa chữa, hủy hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản.

Theo quy định này, người có hành vi thuộc trường hợp nêu trên có thể không được quyền hưởng di sản. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định ngoại lệ khi người để lại di sản đã biết hành vi đó nhưng vẫn cho người thực hiện hưởng di sản theo di chúc.

Quy định này cần được phân biệt với việc che giấu người thừa kế trong hồ sơ khai nhận di sản. Muốn xác định người đó có bị loại khỏi quyền hưởng di sản hay không, phải đối chiếu chính xác hành vi với các trường hợp được quy định tại Điều 621.

Che giấu người thừa kế khác để khai nhận toàn bộ di sản có hợp pháp không?

Không. Một người không thể chỉ dựa vào việc mình đã hoàn tất thủ tục khai nhận di sản để mặc nhiên loại bỏ quyền thừa kế hợp pháp của người khác.

Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết. Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có căn cứ pháp luật khác làm thay đổi quyền hưởng của từng người.

Ví dụ, ông A qua đời không để lại di chúc. Ông có vợ và hai người con. Nếu toàn bộ tài sản đang được xem xét là di sản của ông A và không có căn cứ pháp luật làm thay đổi quyền hưởng, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất có quyền được xem xét chia di sản theo quy định.

Nếu một người con cố tình giấu thông tin về người con còn lại để tự mình khai nhận toàn bộ căn nhà, việc khai nhận đó không làm mất quyền thừa kế của người bị che giấu. Người có quyền lợi bị xâm phạm có thể yêu cầu giải quyết tranh chấp, xác định lại quyền hưởng và xử lý hậu quả pháp lý của các giấy tờ liên quan.

Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Khi phát hiện người khác cố tình khai nhận toàn bộ di sản, người bị ảnh hưởng nên thu thập tài liệu chứng minh quan hệ gia đình, nguồn gốc tài sản và thời điểm thực hiện thủ tục. Cần xem xét cả hồ sơ công chứng, giấy tờ hộ tịch, di chúc và tình trạng đăng ký tài sản để lựa chọn yêu cầu pháp lý phù hợp.

Văn bản khai nhận di sản có thể bị hủy hoặc bị tuyên vô hiệu không?

Có thể, tùy bản chất sai phạm và căn cứ pháp luật áp dụng.

Nếu văn bản khai nhận di sản được lập trên cơ sở thông tin gian dối, giả mạo giấy tờ hoặc bỏ sót người có quyền thừa kế, người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét hiệu lực của văn bản và giải quyết quyền lợi bị xâm phạm.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc yêu cầu tuyên giao dịch dân sự vô hiệu, yêu cầu hủy hoặc xử lý văn bản công chứng và yêu cầu giải quyết tranh chấp thừa kế. Đây là những yêu cầu có căn cứ, trình tự và hậu quả pháp lý khác nhau. Không phải mọi văn bản khai nhận di sản có sai sót đều tự động vô hiệu hoặc bị hủy ngay.

Tùy hồ sơ vụ việc, người có quyền lợi liên quan có thể cân nhắc các yêu cầu như:

• Xác định người có quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
• Xác định phần di sản thuộc quyền sở hữu của người để lại di sản.
• Yêu cầu phân chia lại di sản khi quyền thừa kế bị xâm phạm.
• Yêu cầu xem xét hiệu lực của văn bản khai nhận di sản hoặc giao dịch liên quan.
• Yêu cầu xử lý hậu quả của việc đăng ký sang tên tài sản dựa trên giấy tờ hoặc thông tin không hợp pháp.

Nếu vụ việc có dấu hiệu làm giả tài liệu, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc hành vi phạm tội khác, người bị ảnh hưởng có thể gửi đơn tố giác kèm chứng cứ đến cơ quan có thẩm quyền. Việc giải quyết dân sự và việc xem xét trách nhiệm hình sự có thể được thực hiện theo trình tự pháp luật tương ứng.

Người bị gian dối khai nhận di sản thừa kế cần làm gì?

Khi phát hiện quyền thừa kế của mình có thể bị xâm phạm, người liên quan nên chủ động bảo vệ quyền lợi bằng những bước sau.

Thứ nhất, thu thập tài liệu chứng minh quyền thừa kế. Các tài liệu có thể gồm giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, giấy chứng nhận nuôi con nuôi, giấy chứng tử, di chúc, giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình và các tài liệu khác có liên quan.

Thứ hai, kiểm tra hồ sơ khai nhận di sản. Cần xác định văn bản đã được lập ở đâu, những ai tham gia, nội dung kê khai, tài liệu được sử dụng và tình trạng đăng ký sang tên tài sản. Việc kiểm tra giúp làm rõ sai sót là do nhầm lẫn hay có dấu hiệu cố ý gian dối.

Thứ ba, yêu cầu giải quyết quyền lợi bị xâm phạm. Nếu các bên có thể thương lượng, họ có thể lập thỏa thuận bằng văn bản để xác định lại phần di sản. Nếu không đạt được thỏa thuận, người có quyền lợi bị xâm phạm có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền theo quy định tố tụng.

Thứ tư, tố giác khi có dấu hiệu tội phạm. Nếu có căn cứ cho rằng người khác làm giả giấy tờ, sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản hoặc thực hiện hành vi phạm tội khác, cần cung cấp tài liệu, chứng cứ cho cơ quan có thẩm quyền để được xem xét.

Thứ năm, lưu ý thời hiệu khởi kiện. Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015, thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm; thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại là 03 năm. Tùy yêu cầu cụ thể và tình tiết vụ việc, cần xác định đúng thời hiệu áp dụng trước khi khởi kiện.

>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!

Đặt lịch tư vấn

Ví dụ về gian dối khai nhận di sản thừa kế

Ông B qua đời, để lại một căn nhà và không có di chúc. Ông B có hai người con là C và D. Biết D đang làm việc ở nước ngoài, C tự thực hiện thủ tục khai nhận di sản và kê khai rằng mình là người duy nhất có quyền hưởng căn nhà.

Sau khi hoàn tất thủ tục, C làm hồ sơ đăng ký sang tên căn nhà cho mình. Khi biết sự việc, D yêu cầu C cung cấp hồ sơ và đề nghị xác định lại quyền thừa kế.

Trong trường hợp này, việc xác định trách nhiệm của C cần dựa trên chứng cứ về nội dung kê khai, ý thức cố ý che giấu D, giấy tờ đã sử dụng và hậu quả thực tế. Nếu chỉ có tranh chấp về quyền thừa kế, vụ việc có thể được giải quyết theo thủ tục dân sự. Nếu có đủ căn cứ về thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc hành vi làm giả, sử dụng tài liệu giả, C còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự tương ứng.

D cần thu thập giấy tờ chứng minh quan hệ với ông B, giấy tờ về căn nhà và hồ sơ khai nhận di sản để yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Việc C đã được đăng ký đứng tên tài sản không đồng nghĩa D đương nhiên mất quyền yêu cầu bảo vệ quyền thừa kế hợp pháp của mình.

Kết luận

Gian dối khai nhận di sản thừa kế có thể dẫn đến nhiều hậu quả pháp lý, từ việc phải xác định lại quyền hưởng di sản, xem xét hiệu lực văn bản và giao dịch liên quan đến việc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu của tội phạm. Các tội danh có thể được xem xét gồm lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc làm giả, sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức, tùy thủ đoạn và chứng cứ của vụ việc.

Khi phát hiện di sản bị khai nhận bằng thông tin sai sự thật hoặc người thừa kế khác bị cố tình che giấu, người bị ảnh hưởng nên sớm thu thập chứng cứ, kiểm tra hồ sơ và xác định yêu cầu pháp lý phù hợp. Việc đánh giá đúng bản chất vụ việc sẽ giúp bảo vệ quyền thừa kế hợp pháp và tránh nhầm lẫn giữa tranh chấp dân sự với hành vi có dấu hiệu tội phạm.