Khi một người được hưởng di sản nhưng không có nhu cầu nhận phần tài sản đó, họ có thể thực hiện quyền từ chối nhận di sản theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, nếu người thừa kế đang ở xa, sinh sống ở nước ngoài hoặc không thể trực tiếp làm thủ tục, vấn đề ủy quyền từ chối nhận di sản thừa kế có hợp pháp không được nhiều người quan tâm.
Pháp luật cho phép người thừa kế từ chối nhận di sản bằng văn bản khi đáp ứng các điều kiện nhất định. Đối với việc ủy quyền cho người khác thực hiện thủ tục này, cần xác định rõ phạm vi ủy quyền, hình thức văn bản và yêu cầu của tổ chức hành nghề công chứng. Bài viết dưới đây phân tích 5 vấn đề quan trọng cần biết để hạn chế rủi ro khi thực hiện.
Ủy quyền từ chối nhận di sản thừa kế có hợp pháp không?
Về nguyên tắc, người thừa kế có thể xem xét ủy quyền cho người khác thực hiện công việc liên quan đến việc từ chối nhận di sản, căn cứ vào quy định về đại diện theo ủy quyền của Bộ luật Dân sự năm 2015. Tuy nhiên, việc ủy quyền phải thể hiện rõ ý chí của người thừa kế, đúng phạm vi được phép và đáp ứng yêu cầu về hình thức, thủ tục áp dụng cho từng trường hợp.
Theo Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải được lập thành văn bản, gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác và người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết; đồng thời phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.
Trong khi đó, Điều 138 và Điều 562 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về đại diện theo ủy quyền và hợp đồng ủy quyền. Theo đó, cá nhân có thể ủy quyền cho người khác thực hiện công việc nhân danh mình trong phạm vi được ủy quyền, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Từ các quy định này, cần phân biệt hai vấn đề:
- Ủy quyền thực hiện thủ tục: Chẳng hạn, nộp hồ sơ, nhận thông báo, làm việc với tổ chức hành nghề công chứng hoặc giao nhận giấy tờ trong phạm vi được ủy quyền.
- Ủy quyền thực hiện việc từ chối nhận di sản: Văn bản ủy quyền phải thể hiện rõ phạm vi, nội dung và ý chí của người thừa kế. Cần trao đổi trước với tổ chức hành nghề công chứng tiếp nhận hồ sơ để xác định cách thức thực hiện phù hợp.
Không nên mặc nhiên cho rằng chỉ cần lập giấy ủy quyền chung chung là người được ủy quyền có thể thay mặt người thừa kế ký mọi văn bản liên quan đến việc từ chối nhận di sản.
5 điều cần biết khi ủy quyền từ chối nhận di sản thừa kế
Người thừa kế phải có quyền từ chối nhận di sản
Trước khi lập văn bản ủy quyền, cần xác định người ủy quyền có phải là người được hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật hay không.
Nếu người đó không thuộc diện được hưởng di sản thì không có quyền từ chối phần di sản mà mình không được hưởng.
Ngược lại, nếu người đó có quyền hưởng di sản nhưng không muốn nhận, họ có thể thực hiện quyền từ chối theo Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015, với điều kiện không thuộc trường hợp pháp luật hạn chế quyền này.
Đặc biệt, việc từ chối nhận di sản không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản đối với người khác. Ví dụ, một người đang có nghĩa vụ trả nợ không thể lợi dụng việc từ chối nhận di sản chỉ để né tránh nghĩa vụ thanh toán cho chủ nợ.
Phạm vi ủy quyền phải được ghi rõ
Văn bản ủy quyền cần xác định cụ thể người ủy quyền, người được ủy quyền, di sản liên quan và công việc được phép thực hiện.
Nếu mục đích là thực hiện thủ tục từ chối nhận di sản, nên mô tả rõ phạm vi công việc thay vì chỉ ghi chung chung là “giải quyết thủ tục thừa kế”.
Nội dung ủy quyền có thể đề cập đến việc nộp và nhận hồ sơ, liên hệ với tổ chức hành nghề công chứng, nhận thông báo và thực hiện các công việc khác được pháp luật cho phép. Nếu dự kiến người được ủy quyền thay mặt ký văn bản từ chối nhận di sản, cần ghi rõ nội dung này và xác nhận trước với tổ chức tiếp nhận hồ sơ về yêu cầu đối với hình thức ủy quyền.
Người được ủy quyền không được tự ý vượt quá phạm vi đã được giao. Việc ủy quyền cũng không làm thay đổi bản chất của quyền thừa kế hoặc cho phép người được ủy quyền tự quyết định trái với ý chí của người thừa kế.
Văn bản từ chối nhận di sản phải đáp ứng điều kiện pháp luật
Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015 yêu cầu việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi cho những người có liên quan theo quy định.
Pháp luật dân sự không quy định mọi văn bản từ chối nhận di sản đều bắt buộc phải công chứng. Tuy nhiên, nếu người thừa kế lựa chọn công chứng văn bản từ chối nhận di sản hoặc hồ sơ giải quyết thừa kế cần văn bản công chứng, thủ tục phải tuân theo Luật Công chứng năm 2024 và các quy định liên quan.
Điều 60 Luật Công chứng năm 2024 quy định về công chứng văn bản từ chối nhận di sản. Khi yêu cầu công chứng, người yêu cầu cần chuẩn bị hồ sơ theo quy định, trong đó có giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết và giấy tờ xác định căn cứ hưởng thừa kế tương ứng.
Do yêu cầu về người ký, việc thể hiện ý chí và phạm vi đại diện có thể phụ thuộc vào hồ sơ cụ thể, người thừa kế nên xác nhận trước với tổ chức hành nghề công chứng xem có chấp nhận người đại diện thực hiện việc ký văn bản từ chối theo giấy ủy quyền hay không.
Phải thực hiện việc từ chối trước thời điểm phân chia di sản
Một điều kiện quan trọng là việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.
Nếu di sản đã được phân chia, việc một người muốn thay đổi quyết định hoặc chuyển phần tài sản cho người khác có thể không còn đơn thuần là thủ tục từ chối nhận di sản. Khi đó, cần xác định tình trạng pháp lý của tài sản và xem xét giao dịch phù hợp, chẳng hạn tặng cho hoặc chuyển nhượng nếu đáp ứng điều kiện luật định.
Vì vậy, người thừa kế không nên chờ đến khi các đồng thừa kế hoàn tất việc phân chia mới bắt đầu tìm hiểu thủ tục từ chối.
Ủy quyền không đồng nghĩa với việc người được ủy quyền trở thành người thừa kế
Người được ủy quyền chỉ thực hiện công việc trong phạm vi được giao, không vì thế mà có quyền sở hữu phần di sản của người ủy quyền.
Ví dụ, A được hưởng một phần di sản của cha nhưng đang ở nước ngoài. A muốn từ chối nhận di sản và ủy quyền cho B tại Việt Nam thực hiện thủ tục. Nếu việc ủy quyền và từ chối được thực hiện hợp lệ, B chỉ thực hiện công việc theo phạm vi ủy quyền; B không đương nhiên trở thành người được hưởng phần di sản của A.
Phần di sản sau khi một người từ chối sẽ được giải quyết theo di chúc, quy định về thừa kế theo pháp luật và các quy định liên quan. Không thể mặc nhiên hiểu rằng phần di sản đó chắc chắn thuộc về người được ủy quyền.
Hồ sơ ủy quyền từ chối nhận di sản thừa kế gồm những gì?
Tùy tình huống và yêu cầu của tổ chức tiếp nhận, hồ sơ có thể cần các giấy tờ sau:
- Giấy tờ tùy thân của người ủy quyền và người được ủy quyền;
- Giấy chứng tử hoặc giấy tờ hợp pháp khác chứng minh người để lại di sản đã chết;
- Di chúc, nếu việc hưởng di sản căn cứ vào di chúc;
- Giấy tờ chứng minh quan hệ với người để lại di sản trong trường hợp thừa kế theo pháp luật;
- Giấy tờ liên quan đến di sản và hồ sơ thừa kế đang được giải quyết;
- Dự thảo hoặc văn bản ủy quyền, trong đó ghi rõ phạm vi công việc;
- Văn bản từ chối nhận di sản và các giấy tờ khác theo yêu cầu của tổ chức hành nghề công chứng, nếu thực hiện công chứng.
Nếu người ủy quyền đang ở nước ngoài, cần kiểm tra yêu cầu về công chứng hoặc chứng nhận tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, cũng như yêu cầu về hợp pháp hóa lãnh sự và dịch thuật trong trường hợp áp dụng. Không phải mọi giấy tờ được lập ở nước ngoài đều có thể sử dụng trực tiếp tại Việt Nam.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Ví dụ về ủy quyền từ chối nhận di sản thừa kế
Ông M qua đời, để lại một căn nhà và một khoản tiền tiết kiệm. A là một trong những người thừa kế theo pháp luật nhưng không muốn nhận phần di sản của mình. Do đang sinh sống ở nước ngoài, A dự định ủy quyền cho chị B tại Việt Nam thực hiện thủ tục.
Trong trường hợp này, A cần xác định rõ mình có quyền hưởng di sản, việc từ chối không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản và di sản chưa được phân chia. A cũng cần lập văn bản ủy quyền với phạm vi cụ thể, đồng thời kiểm tra trước với tổ chức hành nghề công chứng về việc có thể thực hiện việc ký văn bản từ chối thông qua người đại diện hay không.
Nếu chỉ ủy quyền nộp hồ sơ và nhận giấy tờ, phạm vi công việc sẽ khác với việc ủy quyền thay mặt thể hiện ý chí từ chối nhận di sản. Vì vậy, việc ghi đúng nội dung ủy quyền có ý nghĩa quan trọng để hạn chế nguy cơ hồ sơ bị từ chối hoặc phát sinh tranh chấp giữa các đồng thừa kế.
Kết luận
Ủy quyền từ chối nhận di sản thừa kế có thể được xem xét thực hiện theo quy định về đại diện theo ủy quyền, nhưng phải bảo đảm người ủy quyền có quyền hưởng di sản, việc từ chối hợp pháp và nội dung ủy quyền phù hợp với công việc dự kiến thực hiện. Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản, thực hiện trước thời điểm phân chia di sản và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản đối với người khác.
Trước khi lập giấy ủy quyền, người thừa kế nên xác định rõ phạm vi ủy quyền và trao đổi với tổ chức hành nghề công chứng về yêu cầu đối với văn bản từ chối nhận di sản trong trường hợp cụ thể. Đặc biệt, nếu người thừa kế đang ở nước ngoài hoặc di sản là nhà đất có nhiều đồng thừa kế, việc rà soát hồ sơ với luật sư sẽ giúp hạn chế sai sót và tranh chấp phát sinh.
