Tranh chấp thừa kế thường phát sinh khi những người thân trong gia đình không thống nhất được cách chia di sản, nghi ngờ tính hợp pháp của di chúc hoặc có người tự ý quản lý, chiếm giữ tài sản do người đã mất để lại. Khi không thể tự thỏa thuận, khởi kiện tranh chấp thừa kế tại Tòa án là phương án để yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xác định quyền hưởng di sản và giải quyết mâu thuẫn theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, không phải mọi bất đồng về thừa kế đều cần đưa ra Tòa ngay lập tức. Người có quyền lợi liên quan cần xác định đúng yêu cầu khởi kiện, thời hiệu, thẩm quyền giải quyết và các tài liệu chứng minh quyền thừa kế. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu khi nào nên khởi kiện tranh chấp thừa kế, cần chuẩn bị hồ sơ gì và thực hiện thủ tục ra sao.

Khi nào cần khởi kiện tranh chấp thừa kế?

Khởi kiện tranh chấp thừa kế là việc người có quyền, lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng yêu cầu Tòa án giải quyết bất đồng liên quan đến di sản của người đã chết. Việc khởi kiện thường được đặt ra khi các bên không thể tự giải quyết hoặc một bên không chấp nhận phương án phân chia tài sản.

Không thống nhất được cách chia di sản thừa kế

Đây là trường hợp phổ biến nhất. Sau khi người để lại di sản qua đời, những người thừa kế không thống nhất được ai được hưởng tài sản, mỗi người nhận bao nhiêu hoặc tài sản nào thuộc về từng người.

Ví dụ, cha mẹ mất và để lại một căn nhà cho các con. Một người muốn bán nhà để chia tiền, trong khi người khác muốn giữ lại để sinh sống. Nếu các bên không đạt được thỏa thuận, người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện yêu cầu Tòa án phân chia di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Có người tự ý chiếm giữ hoặc định đoạt di sản

Một người thừa kế có thể tự quản lý toàn bộ nhà đất, không cho những người khác sử dụng hoặc tự ý bán, chuyển nhượng tài sản mà chưa có sự thống nhất cần thiết.

Trong trường hợp này, người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu Tòa án xác định quyền thừa kế, phân chia di sản và giải quyết các yêu cầu liên quan đến việc quản lý, sử dụng hoặc định đoạt tài sản trái quyền.

Tùy tình tiết cụ thể, người khởi kiện cũng có thể đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo vệ tài sản đang tranh chấp nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Có tranh chấp về tính hợp pháp của di chúc

Tranh chấp có thể phát sinh khi một người cho rằng di chúc bị giả mạo, người lập di chúc không minh mẫn, bị lừa dối hoặc cưỡng ép khi lập di chúc, hay nội dung di chúc không đáp ứng điều kiện có hiệu lực.

Khi đó, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của di chúc và xác định quyền hưởng di sản tương ứng.

Không phải cứ có người phản đối di chúc thì di chúc đương nhiên vô hiệu. Tòa án sẽ căn cứ vào chứng cứ và quy định pháp luật để giải quyết.

Bị bỏ sót quyền thừa kế hoặc không được chia di sản

Một người có thể bị bỏ sót khi lập văn bản phân chia di sản hoặc không được những người khác thừa nhận quyền hưởng di sản.

Nếu có căn cứ cho rằng mình thuộc diện được hưởng thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, người đó có thể yêu cầu Tòa án xác định quyền thừa kế và giải quyết việc phân chia tài sản.

Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Trước khi khởi kiện, cần xác định rõ tranh chấp liên quan đến quyền hưởng di sản, hiệu lực di chúc, việc phân chia tài sản hay hành vi chiếm giữ tài sản. Xác định đúng yêu cầu giúp lựa chọn hướng khởi kiện phù hợp và tránh kéo dài quá trình giải quyết.

Khởi kiện tranh chấp thừa kế cần đáp ứng điều kiện gì?

Không phải cứ có mâu thuẫn về tài sản do người thân để lại là có thể yêu cầu Tòa án giải quyết theo cùng một thủ tục. Người khởi kiện cần xem xét các vấn đề sau.

Có quyền và lợi ích hợp pháp liên quan đến di sản

Người khởi kiện phải có quyền, lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng hoặc có căn cứ cho rằng quyền của mình cần được Tòa án bảo vệ.

Người đó có thể là người thừa kế theo di chúc, người thừa kế theo pháp luật hoặc chủ thể có quyền, nghĩa vụ liên quan đến di sản theo quy định.

Nếu người thừa kế đã chết, mất năng lực hành vi dân sự hoặc thuộc trường hợp cần người đại diện, việc tham gia tố tụng được thực hiện theo quy định tương ứng.

Xác định đúng di sản đang tranh chấp

Di sản thừa kế có thể gồm tiền, tài sản, quyền tài sản, nhà ở, quyền sử dụng đất và các tài sản khác thuộc quyền sở hữu hoặc quyền của người chết theo quy định pháp luật.

Đối với tài sản chung của vợ chồng hoặc tài sản thuộc sở hữu chung với người khác, cần xác định phần tài sản thực sự thuộc về người chết trước khi phân chia thừa kế.

Ví dụ, căn nhà là tài sản chung của vợ chồng nhưng chỉ người chồng qua đời. Không thể mặc nhiên xem toàn bộ căn nhà là di sản của người chồng. Trước hết cần xác định phần tài sản của người còn sống và phần tài sản thuộc về người đã mất.

Kiểm tra thời hiệu khởi kiện tranh chấp thừa kế

Thời hiệu là yếu tố đặc biệt quan trọng vì có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng yêu cầu chia di sản.

Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015:

• Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế.
• Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
• Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của người chết để lại là 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

Thời điểm mở thừa kế về nguyên tắc là thời điểm người có tài sản chết.

Hết thời hiệu yêu cầu chia di sản không có nghĩa mọi tranh chấp liên quan đến tài sản đều tự động chấm dứt. Hậu quả pháp lý còn phụ thuộc vào loại yêu cầu, tình trạng quản lý di sản và các quy định liên quan. Vì vậy, cần phân biệt yêu cầu chia di sản với yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc yêu cầu khác có liên quan.

Khởi kiện tranh chấp thừa kế có cần hòa giải trước không?

Thông thường, tranh chấp thừa kế không bắt buộc phải hòa giải tại UBND cấp xã trước khi khởi kiện.

Các bên có thể chủ động thương lượng, hòa giải tại gia đình hoặc thông qua người trung gian để tìm phương án giải quyết. Nếu không đạt được thỏa thuận, người có quyền lợi liên quan có thể nộp đơn khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền.

Cần lưu ý rằng tranh chấp thừa kế có đối tượng là nhà đất không đồng nghĩa với mọi tranh chấp đều là tranh chấp đất đai phải hòa giải tại cấp xã trước khi khởi kiện. Nếu bản chất vụ việc là yêu cầu chia di sản thừa kế, việc xác định thủ tục cần căn cứ vào đúng quan hệ tranh chấp.

Trong quá trình giải quyết vụ án, Tòa án sẽ tiến hành hòa giải theo thủ tục tố tụng dân sự, trừ trường hợp pháp luật quy định không tiến hành hòa giải hoặc không thể hòa giải.

Nếu các bên đạt được thỏa thuận hợp pháp trong quá trình tố tụng, Tòa án có thể công nhận thỏa thuận theo điều kiện và trình tự luật định.

Hồ sơ khởi kiện tranh chấp thừa kế gồm những gì?

Để Tòa án có căn cứ xem xét, người khởi kiện nên chuẩn bị hồ sơ thể hiện được quan hệ thừa kế, tài sản đang tranh chấp và nội dung yêu cầu.

Đơn khởi kiện

Đơn khởi kiện cần có các nội dung cơ bản theo Bộ luật Tố tụng dân sự, gồm:

• Ngày, tháng, năm làm đơn;
• Tên Tòa án có thẩm quyền nhận đơn;
• Thông tin của người khởi kiện, người bị kiện và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan;
• Quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm và những vấn đề yêu cầu Tòa án giải quyết;
• Danh mục tài liệu, chứng cứ kèm theo;
• Chữ ký hoặc điểm chỉ của người khởi kiện theo quy định.

Yêu cầu khởi kiện nên được trình bày cụ thể, chẳng hạn yêu cầu xác định di sản, xác định hàng thừa kế, chia di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật, tuyên di chúc vô hiệu hay giải quyết việc chiếm giữ tài sản.

Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế

Các tài liệu có thể gồm:

• Giấy chứng tử hoặc tài liệu xác nhận người để lại di sản đã chết;
• Giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn hoặc giấy tờ hộ tịch khác chứng minh quan hệ với người chết;
• Di chúc, nếu có;
• Giấy tờ chứng minh việc nhận con nuôi hoặc quan hệ gia đình có liên quan;
• Giấy tờ nhân thân của người khởi kiện và những người liên quan.

Tùy vụ việc, có thể cần tài liệu chứng minh quan hệ thừa kế qua nhiều thế hệ hoặc xác định người thừa kế đã chết trước, chết cùng thời điểm với người để lại di sản.

Giấy tờ về tài sản và chứng cứ liên quan

Nếu di sản là nhà đất, người khởi kiện nên cung cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất hoặc giấy tờ khác chứng minh quyền của người chết đối với tài sản.

Đối với tiền gửi, cổ phần, xe hoặc tài sản khác, cần thu thập tài liệu thể hiện quyền sở hữu, quyền tài sản và giá trị tài sản nếu có.

Ngoài ra, nên lưu giữ các văn bản thỏa thuận phân chia di sản, văn bản từ chối nhận di sản, thông báo hoặc thư từ giữa các bên, chứng cứ về việc quản lý tài sản và tài liệu liên quan đến di chúc.

Không phải mọi tài liệu đều bắt buộc phải có ngay khi nộp đơn. Nếu không thể tự thu thập chứng cứ, người khởi kiện có thể trình bày rõ lý do và đề nghị Tòa án hỗ trợ thu thập theo quy định.

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế thuộc về Tòa án nào?

Tranh chấp thừa kế thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự.

Sau khi tổ chức Tòa án được điều chỉnh theo mô hình Tòa án nhân dân khu vực từ ngày 01/07/2025, người khởi kiện cần xác định thẩm quyền theo quy định hiện hành, thay vì mặc nhiên nộp đơn cho Tòa án cấp huyện như trước đây.

Xác định Tòa án có thẩm quyền theo cấp xét xử

Đối với tranh chấp thừa kế thuộc thẩm quyền sơ thẩm thông thường, người khởi kiện cần xác định Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự đã được sửa đổi, bổ sung.

Một số vụ việc có yếu tố nước ngoài hoặc thuộc trường hợp đặc biệt có thể thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh theo quy định pháp luật.

Do đó, cần kiểm tra loại tranh chấp, chủ thể tham gia và các yếu tố liên quan trước khi nộp đơn.

Xác định Tòa án theo lãnh thổ

Về nguyên tắc, vụ án dân sự được giải quyết tại Tòa án nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc nếu bị đơn là cá nhân, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Nếu tranh chấp có đối tượng là bất động sản, thẩm quyền theo lãnh thổ thường thuộc Tòa án nơi có bất động sản.

Ví dụ, các bên tranh chấp quyền hưởng và phân chia một căn nhà tại địa phương A, thì cần xác định Tòa án có thẩm quyền đối với địa bàn nơi căn nhà tọa lạc, đồng thời kiểm tra thẩm quyền theo cấp xét xử theo quy định hiện hành.

Trình tự khởi kiện tranh chấp thừa kế tại Tòa án

Thủ tục khởi kiện thường được thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Xác định yêu cầu khởi kiện. Người khởi kiện cần làm rõ tài sản nào là di sản, ai là người thừa kế, tranh chấp nằm ở việc chia tài sản, hiệu lực di chúc hay quyền quản lý di sản.

Bước 2: Chuẩn bị hồ sơ. Hoàn thiện đơn khởi kiện và các tài liệu chứng minh quan hệ thừa kế, tài sản, quyền lợi bị ảnh hưởng cùng các chứng cứ liên quan.

Bước 3: Nộp đơn tại Tòa án có thẩm quyền. Đơn có thể được nộp trực tiếp, gửi qua dịch vụ bưu chính hoặc bằng phương thức điện tử nếu đáp ứng điều kiện theo quy định.

Bước 4: Tòa án xem xét đơn. Tòa án kiểm tra đơn và tài liệu kèm theo, yêu cầu sửa đổi, bổ sung nếu cần hoặc xử lý đơn theo quy định. Nếu vụ án đủ điều kiện thụ lý, người khởi kiện thực hiện nghĩa vụ nộp tạm ứng án phí, trừ trường hợp được miễn hoặc không phải nộp theo luật.

Bước 5: Tòa án giải quyết vụ án. Sau khi thụ lý, Tòa án tiến hành các hoạt động tố tụng, thu thập và đánh giá chứng cứ, tổ chức hòa giải theo quy định, sau đó đưa vụ án ra xét xử nếu không giải quyết được bằng thỏa thuận.

Thời gian giải quyết phụ thuộc vào mức độ phức tạp của vụ án, số lượng người thừa kế, tình trạng giấy tờ tài sản, yêu cầu định giá hoặc giám định và các tình tiết khác. Vì vậy, không có một thời hạn thực tế cố định áp dụng cho mọi vụ tranh chấp thừa kế.

>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!

Đặt lịch tư vấn

Án phí khi khởi kiện tranh chấp thừa kế được tính thế nào?

Án phí là vấn đề cần tính đến trước khi khởi kiện. Mức án phí phụ thuộc vào loại yêu cầu, giá trị tài sản tranh chấp và quy định về án phí, lệ phí Tòa án.

Đối với vụ án có giá ngạch, án phí dân sự sơ thẩm thường được xác định theo giá trị phần tài sản mà mỗi bên tranh chấp hoặc được Tòa án giải quyết, căn cứ quy định áp dụng cho từng trường hợp. Ngoài ra, có thể phát sinh chi phí định giá, thẩm định tại chỗ, giám định chữ viết hoặc chữ ký trong trường hợp có tranh chấp về di chúc.

Người khởi kiện cần phân biệt tạm ứng án phí với án phí cuối cùng. Việc ai phải chịu án phí được xác định theo kết quả giải quyết vụ án và quy định pháp luật, không phải trong mọi trường hợp người nộp đơn đều phải chịu toàn bộ án phí.

Ví dụ thực tế về khởi kiện tranh chấp thừa kế

Ông M qua đời và để lại một căn nhà cùng một thửa đất. Ông M có ba người con. Sau khi ông mất, người con cả quản lý toàn bộ nhà đất và cho rằng mình được hưởng tất cả vì đã trực tiếp chăm sóc cha trong những năm cuối đời. Hai người con còn lại không đồng ý và yêu cầu chia di sản.

Nếu các bên không thống nhất được, hai người con có thể khởi kiện yêu cầu Tòa án xác định di sản, xác định người có quyền hưởng thừa kế và phân chia tài sản theo di chúc hợp pháp hoặc theo pháp luật.

Trong quá trình giải quyết, Tòa án sẽ xem xét giấy tờ về tài sản, quan hệ gia đình, di chúc nếu có, công sức quản lý hoặc bảo quản di sản và các tình tiết liên quan. Việc một người trực tiếp chăm sóc người để lại di sản không tự động làm phát sinh quyền sở hữu toàn bộ di sản nếu không có căn cứ pháp luật tương ứng.

Kết luận

Khởi kiện tranh chấp thừa kế là phương án cần cân nhắc khi những người có quyền lợi liên quan không thể thỏa thuận về việc chia di sản, có tranh chấp về di chúc hoặc có người tự ý quản lý, chiếm giữ tài sản. Trước khi khởi kiện, cần xác định đúng yêu cầu, quyền thừa kế, thời hiệu và Tòa án có thẩm quyền để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của mình.

Để quá trình giải quyết thuận lợi hơn, người khởi kiện nên chuẩn bị đầy đủ tài liệu về quan hệ thừa kế, giấy tờ tài sản và chứng cứ liên quan, đồng thời rà soát kỹ thời hiệu theo từng loại yêu cầu. Với những vụ việc có nhiều người thừa kế, di sản là nhà đất hoặc di chúc bị tranh chấp, việc trao đổi với luật sư trước khi nộp đơn sẽ giúp xác định phương án khởi kiện và hạn chế rủi ro tố tụng.