Trong quá trình điều tra, truy tố và thi hành án, người bị áp giải, bị tạm giữ, tạm giam hoặc đang chấp hành hình phạt tù phải tuân thủ các quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Việc người khác dùng vũ lực, đe dọa hoặc thủ đoạn khác để đưa những người này trốn khỏi sự quản lý có thể xâm phạm nghiêm trọng hoạt động đúng đắn của cơ quan tư pháp và công tác thi hành án hình sự.
Tội giải cứu người đang bị áp giải, đang bị giam, giữ, đang chấp hành án tù được quy định tại Điều 387 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Tùy tính chất, mức độ và tình tiết của hành vi, người phạm tội có thể bị phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù, trong đó khung hình phạt cao nhất lên đến 10 năm tù.
Tội giải cứu người đang bị áp giải, bị giam, giữ hoặc chấp hành án tù là gì?
Theo Điều 387 Bộ luật Hình sự, người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc dùng thủ đoạn khác để giải thoát người đang bị áp giải, đang bị giam, giữ hoặc đang chấp hành hình phạt tù, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội danh này.
Điểm quan trọng là người thực hiện hành vi phải nhằm mục đích giải thoát người đang chịu sự quản lý của cơ quan có thẩm quyền.
Như vậy, không phải mọi hành vi hỗ trợ người bị bắt, bị tạm giữ hoặc đang chấp hành án đều tự động cấu thành tội phạm. Cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét cụ thể:
- Người được giải cứu đang ở tình trạng pháp lý nào;
- Người thực hiện đã sử dụng phương thức gì;
- Có dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực hay không;
- Có thủ đoạn khác nhằm đưa người đó thoát khỏi sự quản lý hay không;
- Hậu quả và các tình tiết khác của vụ án.
Nhận xét của Luật sư Nguyễn Văn Hùng: “Điểm cần phân biệt trong tội danh này là hành vi phải hướng đến việc giải thoát người đang bị áp giải, bị giam, giữ hoặc chấp hành án. Việc thăm gặp, cung cấp đồ dùng hoặc hỗ trợ theo đúng quy định không phải là căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự.”
Dấu hiệu cấu thành Tội giải cứu người đang bị áp giải, bị giam, giữ
Để xác định một hành vi có cấu thành tội phạm theo Điều 387 Bộ luật Hình sự hay không, cần xem xét đầy đủ các yếu tố sau:
Khách thể của tội phạm
Hành vi phạm tội xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan có trách nhiệm trong việc áp giải, giam, giữ, thi hành án phạt tù.
Trong trường hợp người đang bị áp giải hoặc chấp hành án được đưa ra khỏi sự quản lý hợp pháp, hoạt động tố tụng hoặc thi hành án có thể bị cản trở.
Chủ thể của tội phạm
Chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định.
Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những trường hợp Bộ luật quy định khác.
Đối với tội danh này, pháp luật không yêu cầu người phạm tội phải có chức vụ, nghề nghiệp hoặc quan hệ đặc biệt với người được giải cứu.
Do đó, người thân, bạn bè hoặc bất kỳ cá nhân nào nếu thực hiện hành vi thỏa mãn các dấu hiệu của Điều 387 đều có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Mặt khách quan của tội phạm
Hành vi khách quan được Điều 387 xác định thông qua các phương thức như:
- Dùng vũ lực;
- Đe dọa dùng vũ lực;
- Dùng thủ đoạn khác.
Mục đích của những hành vi này là giải thoát người đang bị áp giải, bị giam, giữ hoặc đang chấp hành hình phạt tù.
Ví dụ, một người cố tình dùng vũ lực chống lại cán bộ đang áp giải để đưa người bị áp giải bỏ trốn thì có thể bị xem xét về tội danh này nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu khác.
Mặt chủ quan của tội phạm
Tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý.
Người thực hiện nhận thức được người mình hỗ trợ đang bị áp giải, bị giam, giữ hoặc chấp hành án nhưng vẫn cố ý dùng vũ lực, đe dọa hoặc thủ đoạn khác nhằm đưa người đó thoát khỏi sự quản lý.
Đây là yếu tố quan trọng để phân biệt với trường hợp một người vô tình hoặc không biết tình trạng pháp lý của người được mình hỗ trợ.
Mức phạt Tội giải cứu người đang bị áp giải, bị giam, giữ
Điều 387 Bộ luật Hình sự chia hành vi phạm tội thành nhiều mức độ khác nhau.
Khung hình phạt cơ bản
Theo khoản 1 Điều 387, người phạm tội có thể bị:
Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Đây là khung hình phạt áp dụng đối với trường hợp hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm nhưng chưa thuộc các trường hợp tăng nặng được quy định tại khoản 2.
Phạm tội có tổ chức hoặc dùng vũ khí
Theo khoản 2 Điều 387, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu thuộc một trong các trường hợp:
- Có tổ chức;
- Dùng vũ lực đối với người canh gác hoặc người áp giải;
- Dùng vũ khí;
- Phạm tội đối với từ 02 người trở lên;
- Đối với người đang bị tạm giam, tạm giữ về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng;
- Đối với người đang chấp hành hình phạt tù về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
Những tình tiết này thể hiện mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi nên hình phạt được nâng lên đáng kể.
Trường hợp mức phạt cao nhất đến 10 năm tù
Theo khoản 3 Điều 387, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm nếu thuộc trường hợp:
- Đối với từ 02 người trở lên đang bị tạm giam, tạm giữ về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng;
- Đối với từ 02 người trở lên đang chấp hành hình phạt tù về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.
Như vậy, 10 năm tù là mức hình phạt cao nhất được quy định đối với cá nhân phạm tội theo Điều 387.
Giải cứu người đang bị áp giải có phải lúc nào cũng chỉ bị xử lý một tội?
Không nhất thiết.
Trong một số trường hợp, hành vi giải cứu có thể đồng thời xâm phạm đến các quan hệ xã hội khác hoặc có thêm hành vi phạm tội độc lập.
Chẳng hạn, nếu người thực hiện dùng vũ lực nghiêm trọng đối với cán bộ đang thi hành nhiệm vụ, ngoài việc xem xét Điều 387, cơ quan tiến hành tố tụng còn phải đánh giá toàn bộ hành vi để xác định có dấu hiệu của tội phạm khác hay không.
Việc một hành vi có bị xử lý về một hay nhiều tội phải căn cứ vào toàn bộ diễn biến thực tế, hậu quả, lỗi và các quy định của Bộ luật Hình sự.
Luật sư Đặng Quý Tiên lưu ý: “Không nên chỉ nhìn vào mục đích giải cứu để xác định duy nhất một tội danh. Nếu quá trình giải cứu có thêm hành vi dùng vũ lực, gây thương tích, phá hủy tài sản hoặc chống người thi hành công vụ thì cần đánh giá độc lập từng hành vi và nguyên tắc xử lý khi một người phạm nhiều tội.”
Phân biệt Tội giải cứu người đang bị áp giải với hành vi tổ chức cho người khác trốn
Tội giải cứu người đang bị áp giải, bị giam, giữ hoặc chấp hành án tù dễ bị nhầm với một số hành vi liên quan đến việc giúp người khác bỏ trốn.
Điểm cốt lõi của Điều 387 là người phạm tội sử dụng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác để giải thoát người đang chịu sự quản lý của cơ quan có thẩm quyền.
Trong khi đó, hành vi tổ chức cho người khác trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khỏi nơi chấp hành hình phạt tù có thể được xem xét theo Điều 388 Bộ luật Hình sự – Tội đưa trái phép người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành hình phạt tù ra khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khỏi nơi giam, giữ.
Việc phân biệt hai tội danh cần căn cứ vào đối tượng, phương thức thực hiện và hoàn cảnh cụ thể của hành vi.
Người thân giúp người đang chấp hành án có bị đi tù không?
Quan hệ gia đình không phải là căn cứ đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự.
Nếu biết người thân đang chấp hành án tù nhưng vẫn cố ý thực hiện hành vi dùng vũ lực, đe dọa hoặc thủ đoạn khác để giải thoát người đó, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ dấu hiệu theo Điều 387.
Ngược lại, những hoạt động như thăm gặp, gửi đồ, cung cấp tiền hoặc hỗ trợ người đang chấp hành án theo đúng quy định của pháp luật không phải là hành vi giải cứu.
Vì vậy, cần phân biệt rõ giữa hỗ trợ hợp pháp và hành vi cố ý đưa người đang chịu sự quản lý ra khỏi sự kiểm soát của cơ quan có thẩm quyền.
Những tình tiết cần lưu ý khi xác định hình phạt
Khi quyết định hình phạt, Tòa án không chỉ căn cứ vào tội danh mà còn xem xét nhiều yếu tố khác như:
- Mức độ nguy hiểm của hành vi;
- Vai trò của từng người trong trường hợp phạm tội có tổ chức;
- Có sử dụng vũ khí hay không;
- Số lượng người được giải cứu;
- Tình trạng và mức độ nghiêm trọng của tội phạm mà người được giải cứu đang bị xử lý hoặc chấp hành án;
- Hậu quả thực tế;
- Nhân thân người phạm tội;
- Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Do đó, hai người cùng thực hiện hành vi thuộc một điều luật nhưng hình phạt cụ thể có thể khác nhau nếu vai trò, hậu quả và tình tiết vụ án khác nhau.
Kết luận
Tội giải cứu người đang bị áp giải, đang bị giam, giữ, đang chấp hành án tù được quy định tại Điều 387 Bộ luật Hình sự. Người dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác để giải thoát người đang chịu sự quản lý hợp pháp có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm; trường hợp có tình tiết định khung nghiêm trọng, mức phạt có thể lên đến 10 năm tù.
Nếu bạn cần hỗ trợ, hãy đăng ký tư vấn trực tiếp hoặc online với Luật Thiên Mã để được giải đáp chi tiết, xây dựng phương án xử lý tối ưu với chi phí hợp lý, phải chăng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
