Trong hoạt động kinh tế, việc mua hàng hóa để bán lại kiếm lời hoặc thực hiện các giao dịch chứng khoán nhằm tìm kiếm lợi nhuận không mặc nhiên là hành vi phạm tội. Tuy nhiên, khi một người lợi dụng tình trạng khan hiếm hàng hóa để tạo ra sự khan hiếm giả tạo, hoặc sử dụng nhiều tài khoản, thông đồng giao dịch nhằm tạo cung cầu giả tạo và thao túng giá chứng khoán, hành vi có thể bị xử lý hình sự.
Tội đầu cơ được quy định tại Điều 196 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, còn Tội thao túng thị trường chứng khoán được quy định tại Điều 211 Bộ luật Hình sự. Hai tội danh đều thuộc nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế nhưng khác nhau căn bản về đối tượng tác động, phương thức thực hiện và điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tội đầu cơ là gì? Dấu hiệu nhận biết theo Điều 196 Bộ luật Hình sự
Theo Điều 196 Bộ luật Hình sự, tội đầu cơ không đơn thuần là việc mua hàng hóa với số lượng lớn rồi bán lại để kiếm lời. Để bị truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi phải đáp ứng những dấu hiệu mà điều luật quy định.
Cụ thể, người phạm tội phải lợi dụng tình hình khan hiếm hoặc tạo ra sự khan hiếm giả tạo trong một trong các hoàn cảnh như thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh hoặc tình hình khó khăn về kinh tế; đồng thời mua vét hàng hóa thuộc danh mục hàng hóa bình ổn giá hoặc hàng hóa được Nhà nước định giá nhằm bán lại để thu lợi bất chính.
Hành vi nào có thể cấu thành tội đầu cơ?
Có thể hình dung qua một số hành vi như:
- Mua vét một lượng lớn hàng hóa thiết yếu khi thị trường đang khan hiếm;
- Cố tình tạo ra tình trạng khan hiếm giả tạo để đẩy giá bán;
- Găm giữ hàng hóa thuộc diện luật quy định nhằm chờ giá tăng rồi bán lại;
- Lợi dụng thiên tai, dịch bệnh hoặc tình hình kinh tế khó khăn để mua vét hàng hóa và thu lợi bất chính.
Tuy nhiên, không phải cứ mua nhiều hàng hóa rồi bán với giá cao là phạm tội đầu cơ. Cơ quan tiến hành tố tụng phải xem xét đầy đủ điều kiện về hoàn cảnh, loại hàng hóa, mục đích của người thực hiện và giá trị hàng hóa hoặc khoản thu lợi bất chính theo Điều 196.
Nhận xét củaLuật sư Nguyễn Văn Hùng: “Điểm quan trọng khi xác định tội đầu cơ là phải chứng minh được hành vi lợi dụng hoặc tạo ra tình trạng khan hiếm nhằm mua vét hàng hóa để bán lại thu lợi bất chính. Vì vậy, không nên đồng nhất hoạt động kinh doanh thông thường với hành vi đầu cơ bị xử lý hình sự.”
Mức phạt đối với Tội đầu cơ
Theo khoản 1 Điều 196 Bộ luật Hình sự, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 300 triệu đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu hàng hóa có giá trị từ 500 triệu đồng đến dưới 1,5 tỷ đồng hoặc thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng.
Nếu thuộc các trường hợp nghiêm trọng hơn được quy định tại khoản 2 Điều 196, mức phạt tăng lên phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.
Ngoài ra, tùy trường hợp, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung theo quy định của Điều 196.
Đối với pháp nhân thương mại, Điều 196 cũng quy định trách nhiệm hình sự riêng nếu pháp nhân đáp ứng điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự.
Tội thao túng thị trường chứng khoán là gì?
Khác với tội đầu cơ, Tội thao túng thị trường chứng khoán tập trung vào các hành vi làm sai lệch cung, cầu hoặc giá chứng khoán.
Theo Điều 211 Bộ luật Hình sự, người nào thực hiện một trong các hành vi được liệt kê trong điều luật và đạt ngưỡng về thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Những hành vi nào được xem là thao túng thị trường chứng khoán?
Điều 211 quy định nhiều phương thức thao túng, trong đó đáng chú ý gồm:
Thứ nhất, sử dụng một hoặc nhiều tài khoản giao dịch của mình hoặc của người khác, hoặc thông đồng với nhau liên tục mua bán chứng khoán nhằm tạo cung, cầu giả tạo.
Thứ hai, thông đồng đặt lệnh mua và bán cùng loại chứng khoán trong cùng ngày, hoặc giao dịch mà thực tế không làm chuyển nhượng quyền sở hữu, nhằm tạo giá và cung cầu giả tạo.
Thứ ba, liên tục mua hoặc bán chứng khoán với khối lượng chi phối tại thời điểm mở cửa hoặc đóng cửa thị trường nhằm tạo ra mức giá mở cửa hoặc đóng cửa mới.
Thứ tư, cấu kết hoặc lôi kéo người khác liên tục đặt lệnh mua, bán, gây ảnh hưởng lớn đến cung cầu và giá chứng khoán.
**Thứ năm, đưa ra ý kiến trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua phương tiện thông tin đại chúng về chứng khoán hoặc tổ chức phát hành nhằm tác động đến giá sau khi đã giao dịch và nắm giữ vị thế đối với chứng khoán đó.
Thứ sáu, sử dụng phương thức hoặc hành vi giao dịch khác nhằm tạo cung cầu giả tạo và thao túng giá chứng khoán.
Như vậy, bản chất của hành vi không nằm ở việc một người mua bán chứng khoán nhiều lần, mà nằm ở mục đích và phương thức giao dịch nhằm tạo ra cung cầu hoặc mức giá giả tạo.
Mức phạt Tội thao túng thị trường chứng khoán theo Điều 211
Theo khoản 1 Điều 211 Bộ luật Hình sự, người thực hiện hành vi thao túng có thể bị truy cứu nếu thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng đến dưới 1,5 tỷ đồng hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 1 tỷ đồng đến dưới 3 tỷ đồng.
Khi đó, hình phạt là phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Nếu thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 211, mức phạt tăng lên phạt tiền từ 2 tỷ đồng đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.
Các trường hợp này gồm:
- Có tổ chức;
- Thu lợi bất chính từ 1,5 tỷ đồng trở lên;
- Gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 3 tỷ đồng trở lên;
- Tái phạm nguy hiểm.
Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 250 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt tiền có thể lên đến 10 tỷ đồng, tùy trường hợp phạm tội.
Phân biệt Tội đầu cơ và Tội thao túng thị trường chứng khoán
Mặc dù đều nhằm mục đích thu lợi và đều thuộc nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, hai tội danh có thể phân biệt qua các tiêu chí cơ bản sau:
| Tiêu chí | Tội đầu cơ | Tội thao túng thị trường chứng khoán |
|---|---|---|
| Điều luật | Điều 196 BLHS | Điều 211 BLHS |
| Đối tượng chính | Hàng hóa | Chứng khoán và thị trường chứng khoán |
| Hành vi đặc trưng | Mua vét, tạo khan hiếm để bán lại | Tạo cung cầu, giá chứng khoán giả tạo |
| Bối cảnh | Thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, khó khăn kinh tế | Hoạt động giao dịch chứng khoán |
| Mục đích | Bán lại để thu lợi bất chính | Tác động cung cầu, giá chứng khoán để thu lợi hoặc gây thiệt hại |
| Ngưỡng truy cứu | Hàng hóa từ 500 triệu đồng hoặc thu lợi từ 100 triệu đồng ở khoản 1 | Thu lợi từ 500 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 1 tỷ đồng ở khoản 1 |
| Mức tù cao nhất | 07 năm | 07 năm |
Điểm khác biệt quan trọng nhất là tội đầu cơ tác động vào thị trường hàng hóa trong những điều kiện đặc biệt, trong khi tội thao túng thị trường chứng khoán tác động trực tiếp vào cơ chế hình thành cung, cầu và giá chứng khoán.
Có phải cứ mua gom hàng hóa hoặc giao dịch chứng khoán nhiều là phạm tội?
Không.
Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý để tránh đánh đồng hoạt động kinh doanh hợp pháp với hành vi phạm tội.
Đối với hàng hóa, doanh nghiệp hoặc cá nhân có thể mua số lượng lớn để phục vụ sản xuất, kinh doanh hoặc dự trữ. Nếu không có các yếu tố cấu thành được quy định tại Điều 196 thì chưa thể chỉ dựa vào việc mua số lượng lớn để kết luận phạm tội đầu cơ.
Tương tự, nhà đầu tư chứng khoán có thể thực hiện nhiều giao dịch trong ngày hoặc sử dụng nhiều tài khoản theo những trường hợp pháp luật cho phép. Việc giao dịch nhiều không tự động đồng nghĩa với thao túng thị trường.
Vấn đề nằm ở phương thức giao dịch, mục đích tạo cung cầu giả tạo, mức thu lợi bất chính hoặc thiệt hại gây ra và các điều kiện khác được quy định tại Điều 211.
Luật sư Đặng Quý Tiên lưu ý: “Trong các vụ việc liên quan đến thao túng chứng khoán, cần phân tích toàn bộ lịch sử giao dịch, mối liên hệ giữa các tài khoản, dòng tiền và mục đích của các lệnh giao dịch. Chỉ một giao dịch bất thường riêng lẻ chưa đủ để kết luận một người phạm tội theo Điều 211 Bộ luật Hình sự.”
Tội đầu cơ và thao túng thị trường chứng khoán có thể bị xử lý như thế nào ngoài hình sự?
Ngoài trách nhiệm hình sự khi đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, hành vi vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán hoặc kinh doanh hàng hóa còn có thể kéo theo trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc các hậu quả pháp lý khác, tùy tính chất vụ việc.
Đặc biệt, đối với hành vi thao túng thị trường chứng khoán, việc xác định thiệt hại của nhà đầu tư và khoản thu lợi bất chính có thể đóng vai trò quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự.
Do đó, khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu bất thường, cơ quan có thẩm quyền sẽ không chỉ xem xét giá trị giao dịch mà còn phải đánh giá chuỗi hành vi, phương thức thực hiện, sự thông đồng giữa các bên và hậu quả thực tế.
Kết luận
Tội đầu cơ và Tội thao túng thị trường chứng khoán là hai tội danh hoàn toàn khác nhau, dù đều nhằm mục đích thu lợi bất chính và thuộc nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Tội đầu cơ theo Điều 196 Bộ luật Hình sự tập trung vào hành vi lợi dụng hoặc tạo ra sự khan hiếm để mua vét hàng hóa thuộc phạm vi luật định nhằm bán lại thu lợi; trong khi Điều 211 xử lý hành vi tạo cung cầu giả tạo, thao túng giá chứng khoán khi đạt các ngưỡng luật định
Nếu bạn cần hỗ trợ, hãy đăng ký tư vấn trực tiếp hoặc online với Luật Thiên Mã để được giải đáp chi tiết, xây dựng phương án xử lý tối ưu với chi phí hợp lý, phải chăng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
