Tin nhắn trên điện thoại có thể chứa những thông tin quan trọng để làm rõ hành vi lừa đảo, đe dọa, đánh bạc, mua bán trái phép hoặc các hành vi có dấu hiệu phạm tội khác. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, người gửi hoặc người nhận đã xóa tin nhắn trước khi vụ việc được phát hiện, khiến việc thu thập chứng cứ gặp khó khăn.
Vậy tin nhắn đã xóa trên điện thoại có thể được khôi phục để làm chứng cứ hình sự không? Việc phục hồi dữ liệu được thực hiện như thế nào, tin nhắn khôi phục có giá trị pháp lý ra sao và người có dữ liệu liên quan cần lưu ý điều gì? Bài viết dưới đây sẽ phân tích các vấn đề này theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.
Tin nhắn đã xóa trên điện thoại có thể được khôi phục làm chứng cứ không?
Có thể. Tin nhắn đã xóa vẫn có khả năng được phục hồi trong một số trường hợp, tùy thuộc vào thiết bị, ứng dụng nhắn tin, cơ chế lưu trữ, dữ liệu sao lưu và việc dữ liệu cũ đã bị ghi đè hay chưa.
Trong quá trình giải quyết vụ án, cơ quan có thẩm quyền có thể thu thập, tìm kiếm, phục hồi và giám định dữ liệu điện tử để xác minh các tình tiết liên quan. Theo Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự, dữ liệu điện tử là một trong những nguồn chứng cứ được pháp luật công nhận. Điều 99 của Bộ luật này quy định về dữ liệu điện tử và các căn cứ đánh giá giá trị chứng cứ của loại dữ liệu này.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề:
- Khôi phục được tin nhắn: Là việc sử dụng phương pháp kỹ thuật để tìm lại nội dung dữ liệu đã bị xóa hoặc không còn hiển thị thông thường.
- Được sử dụng làm chứng cứ hình sự: Là việc dữ liệu được xem xét về tính xác thực, nguồn gốc, tính toàn vẹn và trình tự thu thập theo quy định pháp luật.
Vì vậy, không phải mọi tin nhắn khôi phục được đều đương nhiên có giá trị chứng minh hành vi phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá dữ liệu trong mối liên hệ với những chứng cứ khác của vụ án.
Tin nhắn đã xóa có thể được khôi phục bằng những cách nào?
Khả năng phục hồi phụ thuộc vào nơi tin nhắn được lưu trữ và tình trạng thiết bị. Một số phương thức thường được xem xét gồm:
Khôi phục từ dữ liệu sao lưu
Một số điện thoại hoặc ứng dụng nhắn tin có cơ chế sao lưu dữ liệu lên tài khoản đám mây, máy tính hoặc thiết bị khác. Nếu bản sao lưu vẫn còn lưu tin nhắn cần tìm, dữ liệu có thể được khôi phục từ nguồn này.
Tuy nhiên, không phải bản sao lưu nào cũng chứa đầy đủ tin nhắn đã xóa. Kết quả còn phụ thuộc vào thời điểm sao lưu, cài đặt của ứng dụng và việc dữ liệu có được đồng bộ hay không.
Phục hồi dữ liệu trực tiếp từ điện thoại
Trong một số trường hợp, dữ liệu đã xóa vẫn để lại dấu vết trong bộ nhớ thiết bị hoặc trong vùng dữ liệu mà hệ điều hành chưa ghi đè. Người có chuyên môn có thể sử dụng công cụ kỹ thuật để tìm kiếm và phục hồi dữ liệu phù hợp.
Dù vậy, khả năng phục hồi không được bảo đảm. Việc xóa dữ liệu an toàn, mã hóa thiết bị, cập nhật hệ điều hành hoặc phát sinh dữ liệu mới có thể khiến quá trình phục hồi khó khăn hơn, thậm chí không thể thực hiện.
Thu thập dữ liệu từ các nguồn liên quan khác
Ngay cả khi không thể khôi phục tin nhắn trên một chiếc điện thoại, thông tin liên quan đôi khi vẫn còn ở thiết bị của người nhận, bản sao lưu, máy tính đã đồng bộ hoặc các nguồn dữ liệu điện tử khác.
Cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét những nguồn dữ liệu phù hợp để đối chiếu nội dung, thời gian trao đổi và các tình tiết liên quan. Việc thu thập phải tuân thủ quy định pháp luật và thẩm quyền tương ứng.
Điều kiện để tin nhắn đã khôi phục có giá trị chứng cứ hình sự
Theo Điều 86 Bộ luật Tố tụng hình sự, chứng cứ phải là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật quy định và được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án. Điều 99 cũng đặt ra những căn cứ quan trọng để đánh giá giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử.
Bảo đảm tính xác thực của tin nhắn
Cơ quan có thẩm quyền cần xem xét tin nhắn có thực sự được tạo ra, gửi hoặc nhận bởi những người liên quan hay không. Các yếu tố như tài khoản sử dụng, thiết bị lưu trữ, thời điểm trao đổi, thông tin người gửi và người nhận có thể giúp xác minh nguồn gốc dữ liệu.
Nếu nội dung bị chỉnh sửa, ghép nối hoặc không xác định được nguồn gốc đáng tin cậy, giá trị chứng minh của dữ liệu có thể bị ảnh hưởng.
Bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu
Dữ liệu cần được bảo quản và xử lý theo cách hạn chế nguy cơ bị thay đổi, mất mát hoặc làm sai lệch nội dung. Việc phục hồi cần có cơ sở kỹ thuật phù hợp và kết quả phải có khả năng kiểm tra, đối chiếu.
Khoản 4 Điều 99 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định việc phục hồi, tìm kiếm, giám định dữ liệu điện tử được thực hiện trên bản sao; kết quả phải được chuyển sang dạng có thể đọc, nghe hoặc nhìn được.
Thu thập đúng trình tự, thủ tục
Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục của Bộ luật thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự. Vì vậy, việc thu thập tin nhắn cần tuân thủ các quy định liên quan đến thẩm quyền, khám xét, thu giữ, bảo quản và trích xuất dữ liệu.
Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Nếu tin nhắn đã xóa có thể liên quan đến hành vi phạm tội, người đang giữ điện thoại nên hạn chế tự ý can thiệp sâu vào dữ liệu hoặc sử dụng công cụ không rõ nguồn gốc để phục hồi. Việc tự thao tác có thể làm thay đổi dữ liệu, khiến quá trình xác minh sau này gặp khó khăn. Khi cần bảo toàn chứng cứ, nên trao đổi với luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn phù hợp.
Chụp màn hình tin nhắn đã khôi phục có đủ làm chứng cứ không?
Ảnh chụp màn hình có thể được cung cấp để phục vụ việc xác minh, nhưng không mặc nhiên đủ để chứng minh toàn bộ nội dung vụ án.
Ảnh chụp có thể thể hiện nội dung trao đổi, tên tài khoản, thời gian hoặc các thông tin hiển thị trên màn hình. Tuy nhiên, ảnh chụp riêng lẻ có thể không phản ánh đầy đủ dữ liệu gốc, lịch sử chỉnh sửa, bối cảnh cuộc trò chuyện hoặc danh tính thực tế của người sử dụng tài khoản.
Khi đánh giá, cơ quan có thẩm quyền có thể đối chiếu ảnh chụp với điện thoại gốc, dữ liệu điện tử, lời khai, tài liệu liên quan và kết quả giám định nếu cần thiết. Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ, không chỉ dựa vào một hình ảnh đơn lẻ.
Do đó, nếu còn giữ được điện thoại hoặc nguồn dữ liệu ban đầu, người cung cấp nên bảo quản chúng thay vì chỉ lưu lại ảnh chụp màn hình.
Người dân có được tự khôi phục tin nhắn đã xóa để giao nộp cho công an không?
Người dân có thể chủ động bảo quản và cung cấp dữ liệu mà mình có quyền tiếp cận hợp pháp để phục vụ việc xác minh vụ việc. Điều 88 Bộ luật Tố tụng hình sự cũng quy định về việc thu thập chứng cứ và quyền yêu cầu cung cấp tài liệu, dữ liệu liên quan trong phạm vi luật định.
Tuy nhiên, cần lưu ý một số vấn đề:
- Không tự ý truy cập trái phép điện thoại, tài khoản hoặc dữ liệu của người khác để tìm tin nhắn.
- Không chỉnh sửa, cắt ghép hoặc tạo thêm nội dung khiến dữ liệu sai lệch.
- Không phát tán tin nhắn riêng tư lên mạng xã hội chỉ để gây sức ép hoặc làm ảnh hưởng đến người liên quan.
- Nên ghi nhận nguồn gốc dữ liệu, thời điểm tiếp nhận và cách thức bảo quản để thuận tiện cho việc xác minh.
- Khi vụ việc có dấu hiệu hình sự, nên cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền và thực hiện theo hướng dẫn về giao nộp, trích xuất hoặc giám định dữ liệu.
Việc có trong tay một tin nhắn đáng ngờ không đồng nghĩa với việc người giữ tin nhắn được phép truy cập mọi tài khoản hoặc thiết bị liên quan. Cách thu thập dữ liệu vẫn phải tuân thủ pháp luật.
Ví dụ thực tế về việc khôi phục tin nhắn làm chứng cứ hình sự
A tố giác B có hành vi đe dọa nhằm buộc A chuyển tiền. Sau khi nhận được tin nhắn đe dọa, A chụp màn hình nhưng cuộc trò chuyện sau đó bị xóa khỏi điện thoại.
Trong quá trình xác minh, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét điện thoại của A, dữ liệu sao lưu hoặc những nguồn thông tin liên quan để xác định khả năng phục hồi tin nhắn. Nếu phục hồi được, nội dung tin nhắn sẽ được đánh giá cùng các tài liệu khác như lịch sử chuyển tiền, lời khai và thông tin liên quan đến tài khoản gửi tin.
Nếu dữ liệu xác thực, được thu thập đúng quy định và phù hợp với những chứng cứ khác, tin nhắn có thể góp phần làm rõ vụ việc. Ngược lại, nếu không xác định được nguồn gốc hoặc có dấu hiệu bị chỉnh sửa, cơ quan có thẩm quyền phải tiếp tục xác minh trước khi sử dụng dữ liệu để đưa ra kết luận.
Ví dụ này cho thấy khả năng khôi phục dữ liệu chỉ là một bước trong quá trình thu thập chứng cứ, không thay thế việc xác minh tính xác thực và đánh giá tổng thể vụ án.
Cần làm gì khi tin nhắn quan trọng đã bị xóa?
Nếu tin nhắn có thể liên quan đến hành vi phạm tội, người đang giữ dữ liệu nên thực hiện các việc sau:
Thứ nhất, bảo quản thiết bị và dữ liệu hiện có. Hạn chế sử dụng các công cụ không rõ nguồn gốc hoặc thao tác có nguy cơ ghi đè, làm thay đổi dữ liệu cần phục hồi.
Thứ hai, lưu lại những thông tin còn có thể tiếp cận hợp pháp. Ví dụ như ảnh chụp màn hình đã có, thông báo liên quan, thông tin tài khoản hoặc bản sao lưu đang tồn tại. Không chỉnh sửa nội dung gốc.
Thứ ba, ghi nhận bối cảnh của cuộc trao đổi. Nên nhớ hoặc ghi lại thời điểm, người tham gia, ứng dụng sử dụng và sự việc liên quan để hỗ trợ việc xác minh.
Thứ tư, trình báo khi có dấu hiệu tội phạm. Có thể cung cấp thông tin, tài liệu và thiết bị liên quan cho cơ quan có thẩm quyền, đồng thời đề nghị xem xét việc phục hồi hoặc giám định dữ liệu nếu cần thiết.
Thứ năm, tìm tư vấn pháp lý khi có nguy cơ tranh chấp hoặc trách nhiệm hình sự. Luật sư có thể hỗ trợ đánh giá nguồn dữ liệu, quyền tiếp cận thông tin và cách thức cung cấp tài liệu phù hợp với quy định pháp luật.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Kết luận
Tin nhắn đã xóa trên điện thoại có thể được khôi phục để làm chứng cứ hình sự, nếu dữ liệu còn khả năng phục hồi từ thiết bị, bản sao lưu hoặc nguồn điện tử liên quan. Bộ luật Tố tụng hình sự công nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ, nhưng giá trị chứng minh của tin nhắn phụ thuộc vào tính xác thực, tính toàn vẹn, nguồn gốc và trình tự thu thập theo quy định pháp luật.
Khi tin nhắn có liên quan đến một vụ việc có dấu hiệu phạm tội, người dân nên bảo quản thiết bị, hạn chế tự ý can thiệp dữ liệu và cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Không nên cho rằng mọi tin nhắn khôi phục được đều đương nhiên đủ để kết luận một người phạm tội; việc đánh giá phải căn cứ vào toàn bộ chứng cứ và tình tiết cụ thể của vụ án.
