Trong quá trình điều tra vụ án hình sự, lời khai của bị can có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc xác định sự thật vụ án và quyền lợi của người bị buộc tội. Vì vậy, sự tham gia của luật sư trong hoạt động hỏi cung có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm quyền bào chữa, hỗ trợ bị can thực hiện các quyền theo quy định pháp luật và hạn chế nguy cơ xảy ra vi phạm tố tụng.
Vậy luật sư có được tham gia hỏi cung bị can trong mọi giai đoạn điều tra không? Luật sư có được trực tiếp đặt câu hỏi cho bị can trong suốt buổi hỏi cung hay không, và cơ quan điều tra có được tiến hành hỏi cung khi luật sư vắng mặt? Bài viết dưới đây sẽ làm rõ các vấn đề này theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Luật sư có được tham gia hỏi cung bị can trong mọi giai đoạn điều tra không?
Luật sư có quyền có mặt khi hỏi cung bị can trong giai đoạn điều tra nếu đã tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa theo quy định. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng luật sư có quyền tự động tham gia mọi hoạt động hỏi cung bất kể thời điểm, thủ tục hoặc điều kiện pháp luật quy định.
Theo điểm b khoản 1 Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, người bào chữa có quyền có mặt khi hỏi cung bị can. Trước khi tiến hành hỏi cung, Điều tra viên phải thông báo cho người bào chữa về thời gian, địa điểm hỏi cung theo khoản 1 Điều 183 Bộ luật này.
Quy định này nhằm tạo điều kiện để người bào chữa thực hiện chức năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can trong quá trình điều tra.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề:
- Quyền có mặt khi hỏi cung: Luật sư được tham gia hoạt động hỏi cung khi đã đủ điều kiện tham gia tố tụng và thực hiện các thủ tục cần thiết theo quy định.
- Quyền trực tiếp hỏi bị can: Luật sư chỉ được đặt câu hỏi trong buổi hỏi cung khi người có thẩm quyền tiến hành hỏi cung đồng ý; sau khi Điều tra viên kết thúc phần hỏi cung, người bào chữa có thể hỏi bị can theo quy định tại Điều 73.
Như vậy, luật sư có quyền tham gia hoạt động hỏi cung theo quy định nhưng không thay thế Điều tra viên trong việc tiến hành hỏi cung và không có quyền tự mình điều hành toàn bộ hoạt động này.
Khi nào luật sư được tham gia hỏi cung bị can?
Để thực hiện quyền có mặt khi hỏi cung, luật sư trước hết phải tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa theo đúng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Sau khi bị can bị khởi tố
Theo khoản 1 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự, việc hỏi cung bị can do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can. Trước khi hỏi cung, Điều tra viên phải thông báo cho Kiểm sát viên và người bào chữa về thời gian, địa điểm hỏi cung.
Khi luật sư đã được công nhận tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa và đáp ứng các điều kiện liên quan, luật sư có quyền tham gia hoạt động hỏi cung theo quy định.
Thời điểm người bào chữa được tham gia tố tụng
Theo Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự, thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng được xác định tùy thuộc vào tư cách tố tụng của người được bào chữa và trường hợp cụ thể.
Thông thường, đối với bị can, người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Pháp luật cũng quy định những trường hợp có thời điểm tham gia khác hoặc ngoại lệ nhất định, chẳng hạn vụ án liên quan đến bí mật nhà nước theo điều kiện luật định.
Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc luật sư đã ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với gia đình bị can để kết luận luật sư đương nhiên được tham gia ngay mọi buổi hỏi cung. Cần xem xét việc đăng ký bào chữa, thủ tục thông báo và các quy định áp dụng cho vụ án cụ thể.
Luật sư có được trực tiếp đặt câu hỏi cho bị can không?
Có, nhưng quyền đặt câu hỏi của luật sư trong buổi hỏi cung có giới hạn theo quy định pháp luật.
Điểm b khoản 1 Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bào chữa được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ hoặc bị can nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý. Sau mỗi lần lấy lời khai hoặc hỏi cung của người có thẩm quyền kết thúc, người bào chữa có thể hỏi người bị buộc tội.
Quy định này có nghĩa là luật sư không được tự ý ngắt lời Điều tra viên để hỏi bị can khi chưa được đồng ý. Tuy nhiên, luật sư vẫn có quyền thực hiện việc hỏi bị can sau khi phần hỏi cung của người có thẩm quyền kết thúc.
Thông qua việc đặt câu hỏi, luật sư có thể làm rõ các tình tiết liên quan đến hành vi bị điều tra, kiểm tra tính nhất quán trong lời khai, xác định những vấn đề cần giải thích thêm và ghi nhận thông tin có ý nghĩa đối với việc bào chữa.
Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Khi tham gia hỏi cung, luật sư nên tập trung vào các vấn đề liên quan trực tiếp đến vụ án, bảo đảm câu hỏi phù hợp với quy định tố tụng và ghi nhận kịp thời những vấn đề cần kiến nghị hoặc khiếu nại nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm quyền của bị can.
Cơ quan điều tra có được hỏi cung khi luật sư vắng mặt không?
Không phải mọi trường hợp hỏi cung đều bắt buộc phải có luật sư hiện diện.
Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định Điều tra viên phải thông báo cho người bào chữa về thời gian, địa điểm hỏi cung. Tuy nhiên, quyền có mặt của người bào chữa không đồng nghĩa với việc mọi buổi hỏi cung đều phải hoãn nếu luật sư không thể tham dự.
Việc có tiến hành hỏi cung khi luật sư vắng mặt hay không phải được xem xét trên cơ sở quy định tố tụng áp dụng cho trường hợp cụ thể, việc thông báo và các điều kiện pháp luật có liên quan. Không thể mặc nhiên kết luận rằng mọi buổi hỏi cung không có luật sư đều trái pháp luật; ngược lại, cũng không thể bỏ qua nghĩa vụ thông báo và các yêu cầu tố tụng bắt buộc.
Nếu cho rằng quyền bào chữa bị ảnh hưởng do không được thông báo hoặc có vi phạm trong quá trình hỏi cung, luật sư có thể ghi nhận sự việc, đề nghị giải thích, kiến nghị hoặc thực hiện quyền khiếu nại theo quy định.
Luật sư có được tham gia hỏi cung ngay từ lần đầu tiên không?
Về nguyên tắc, nếu luật sư đã đủ điều kiện tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa và được thông báo về thời gian, địa điểm hỏi cung, luật sư có quyền có mặt ngay từ lần hỏi cung đầu tiên.
Khoản 2 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trước khi tiến hành hỏi cung lần đầu, Điều tra viên phải giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ của mình theo Điều 60 Bộ luật này; việc giải thích phải được ghi vào biên bản.
Việc có luật sư tham gia từ sớm có thể giúp bị can hiểu rõ hơn quyền bào chữa, cách thực hiện quyền trình bày và những vấn đề cần lưu ý khi làm việc với cơ quan điều tra.
Tuy nhiên, nếu luật sư chưa hoàn tất thủ tục tham gia tố tụng hoặc thuộc trường hợp pháp luật quy định thời điểm tham gia khác, quyền có mặt phải được xác định theo tình trạng pháp lý cụ thể của vụ án.
Nếu luật sư bị cản trở tham gia hỏi cung thì phải làm gì?
Nếu luật sư cho rằng quyền tham gia hỏi cung bị cản trở không đúng quy định, cần xác định rõ nguyên nhân và ghi nhận những thông tin liên quan trước khi thực hiện các biện pháp pháp lý phù hợp.
Một số việc có thể thực hiện gồm:
- Kiểm tra thủ tục bào chữa: Xác minh việc đăng ký bào chữa và các giấy tờ liên quan đã đáp ứng yêu cầu pháp luật hay chưa.
- Đề nghị cơ quan điều tra làm rõ: Yêu cầu thông tin về thời gian, địa điểm hỏi cung và lý do không thể tham gia nếu có vướng mắc.
- Ghi nhận sự việc: Lưu giữ tài liệu, thông báo và các thông tin liên quan đến việc bị từ chối hoặc cản trở tham gia.
- Kiến nghị hoặc khiếu nại: Thực hiện quyền kiến nghị, khiếu nại theo quy định nếu có căn cứ cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của bị can hoặc quyền hành nghề hợp pháp của luật sư bị xâm phạm.
Việc áp dụng biện pháp nào cần căn cứ vào tình tiết thực tế, tính chất của vi phạm và quy định tố tụng có liên quan.
Ví dụ thực tế về quyền tham gia hỏi cung của luật sư
A bị khởi tố bị can trong một vụ án hình sự. Luật sư B đã hoàn tất thủ tục tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa. Trước buổi hỏi cung, Điều tra viên thông báo thời gian và địa điểm cho luật sư B.
Trong buổi hỏi cung, luật sư B có quyền có mặt theo quy định. Khi Điều tra viên đang đặt câu hỏi, luật sư không được tự ý điều hành buổi hỏi cung hoặc mặc nhiên đặt câu hỏi riêng khi chưa được người có thẩm quyền đồng ý. Sau khi Điều tra viên kết thúc phần hỏi cung, luật sư có thể đặt câu hỏi cho A theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự.
Nếu luật sư B không thể tham dự buổi hỏi cung, việc có tiếp tục hỏi cung hay không phải được xem xét theo quy định pháp luật và tình tiết cụ thể, chứ không thể chỉ dựa vào sự vắng mặt của luật sư để kết luận hoạt động đó đương nhiên hợp pháp hoặc trái pháp luật.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Kết luận
Luật sư có quyền tham gia hỏi cung bị can trong giai đoạn điều tra khi đáp ứng điều kiện tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa và thực hiện đúng thủ tục theo quy định. Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép người bào chữa có mặt khi hỏi cung, đồng thời quy định việc thông báo thời gian, địa điểm hỏi cung và giới hạn đối với quyền trực tiếp đặt câu hỏi của luật sư.
Tuy nhiên, quyền tham gia hỏi cung không có nghĩa luật sư được tự mình điều hành hoạt động hỏi cung hoặc mọi buổi hỏi cung đều bắt buộc phải có luật sư hiện diện. Khi phát sinh tranh chấp về quyền tham gia, cần kiểm tra hồ sơ bào chữa, việc thông báo và tình tiết cụ thể để xác định có vi phạm tố tụng hay không. Nếu quyền bào chữa bị ảnh hưởng, luật sư có thể sử dụng các cơ chế kiến nghị, khiếu nại theo quy định pháp luật.
