Nhiều người sau khi lập di chúc để lại nhà đất, tiền hoặc tài sản khác cho con cháu thường băn khoăn liệu mình có còn được bán, tặng cho hoặc chuyển nhượng tài sản đó hay không. Trên thực tế, tài sản đã lập di chúc vẫn có thể được bán trong nhiều trường hợp, bởi di chúc thường chỉ phát sinh hiệu lực từ thời điểm người lập di chúc qua đời.
Tuy nhiên, quyền định đoạt còn phụ thuộc vào chủ sở hữu tài sản, tình trạng pháp lý của tài sản và việc người lập di chúc còn sống hay đã mất. Nếu tài sản đã được chuyển nhượng hợp pháp trước thời điểm mở thừa kế, nội dung di chúc liên quan đến tài sản đó có thể không còn hiệu lực. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ các quy định cần biết để tránh tranh chấp khi mua bán tài sản đã lập di chúc.
Tài sản đã lập di chúc có bán được không?
Có. Người lập di chúc vẫn có thể bán tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình khi còn sống, trừ trường hợp có hạn chế quyền định đoạt theo quy định pháp luật hoặc tài sản đang thuộc diện bị ngăn chặn, kê biên hay có tranh chấp theo quy định.
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Đồng thời, Điều 643 quy định di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
Điều đó có nghĩa, việc lập di chúc không tự động chuyển quyền sở hữu tài sản cho người được chỉ định hưởng thừa kế ngay khi di chúc được lập. Khi người lập di chúc còn sống, tài sản vẫn thuộc quyền sở hữu của họ và họ có thể thực hiện các quyền định đoạt theo quy định pháp luật.
Ví dụ, ông A lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Sau đó, ông A có nhu cầu bán căn nhà để chuyển sang nơi ở khác. Nếu căn nhà thuộc quyền sở hữu hợp pháp của ông A và đáp ứng các điều kiện chuyển nhượng, ông A vẫn có thể bán nhà. Việc đã ghi căn nhà trong di chúc không làm mất quyền bán của ông.
Vì sao đã lập di chúc nhưng vẫn được bán tài sản?
Di chúc là căn cứ thể hiện ý chí định đoạt tài sản sau khi người lập di chúc qua đời, không phải hợp đồng chuyển quyền sở hữu ngay tại thời điểm lập.
Theo Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người và thực hiện các quyền định đoạt khác theo luật định. Điều 640 cũng cho phép người lập di chúc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào.
Vì vậy, nếu người lập di chúc quyết định bán tài sản khi còn sống, họ có thể thực hiện giao dịch hợp pháp và xem xét sửa đổi hoặc lập di chúc mới để phù hợp với tình trạng tài sản sau giao dịch.
Những trường hợp tài sản đã lập di chúc vẫn được bán
Không phải mọi tài sản được ghi trong di chúc đều bị hạn chế chuyển nhượng. Cần xem xét cụ thể từng trường hợp.
Người lập di chúc còn sống và là chủ sở hữu tài sản
Đây là trường hợp phổ biến nhất. Người lập di chúc vẫn có quyền sử dụng, quản lý và định đoạt tài sản thuộc sở hữu của mình, bao gồm việc bán hoặc tặng cho nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.
Chẳng hạn, bà B lập di chúc để lại mảnh đất cho con gái. Khi còn sống, bà B muốn bán mảnh đất để lấy tiền trang trải cuộc sống. Nếu mảnh đất đủ điều kiện chuyển nhượng và không bị hạn chế quyền định đoạt, bà B có thể thực hiện giao dịch.
Người được chỉ định hưởng di sản trong di chúc không thể chỉ dựa vào nội dung di chúc để ngăn cản chủ sở hữu hợp pháp bán tài sản khi người lập di chúc còn sống.
Tài sản thuộc sở hữu chung
Nếu tài sản trong di chúc là tài sản chung của vợ chồng hoặc thuộc sở hữu chung của nhiều người, người lập di chúc chỉ được định đoạt trong phạm vi quyền của mình.
Ví dụ, căn nhà là tài sản chung của vợ chồng nhưng chỉ người chồng lập di chúc để lại toàn bộ căn nhà cho con. Người chồng không thể chỉ dựa vào di chúc để định đoạt phần tài sản thuộc quyền sở hữu của vợ.
Khi bán tài sản chung, cần xác định quyền của từng đồng sở hữu và thực hiện theo quy định tương ứng. Nếu không có sự đồng ý cần thiết hoặc không làm rõ phần quyền sở hữu, giao dịch có thể phát sinh tranh chấp.
Tài sản được ghi trong di chúc nhưng người lập di chúc muốn thay đổi ý định
Người lập di chúc có thể thay đổi ý định trong thời gian còn sống. Nếu không muốn để lại tài sản cho người được chỉ định trước đó, họ có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015.
Trường hợp tài sản được bán hợp pháp, người lập di chúc nên rà soát lại nội dung di chúc để tránh việc văn bản vẫn ghi nhận tài sản không còn thuộc quyền sở hữu của mình.
Bán tài sản đã lập di chúc thì di chúc có còn hiệu lực không?
Việc bán tài sản có thể làm cho phần di chúc liên quan đến tài sản đó không còn hiệu lực, nhưng không nhất thiết làm mất hiệu lực của toàn bộ di chúc.
Theo Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong những trường hợp được luật quy định, trong đó có trường hợp di sản không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
Cần phân biệt hai tình huống:
- Bán tài sản khi người lập di chúc còn sống: Nếu giao dịch hợp pháp và quyền sở hữu đã chuyển cho người mua, tài sản đó về nguyên tắc không còn thuộc di sản của người bán khi họ qua đời. Phần di chúc định đoạt tài sản đã bán có thể không còn đối tượng để thực hiện.
- Chỉ ký thỏa thuận hoặc hợp đồng nhưng giao dịch chưa hoàn tất: Cần xác định hiệu lực hợp đồng, tình trạng chuyển quyền và quyền, nghĩa vụ còn tồn tại. Không thể kết luận tài sản đã ra khỏi di sản chỉ dựa vào việc các bên đã ký một giấy tờ.
Nếu di chúc còn định đoạt nhiều tài sản khác và các nội dung đó vẫn hợp pháp, phần còn lại của di chúc vẫn có thể được thực hiện.
Có phải lập lại di chúc sau khi bán tài sản không?
Pháp luật không bắt buộc mọi trường hợp bán tài sản đã lập di chúc đều phải lập lại toàn bộ di chúc. Tuy nhiên, để hạn chế tranh chấp, người lập di chúc nên kiểm tra và cập nhật nội dung nếu tài sản được bán, thay thế hoặc thay đổi đáng kể.
Ví dụ, ông C lập di chúc để lại căn nhà cho con trai và mảnh đất cho con gái. Sau đó, ông C bán căn nhà và dùng tiền mua một căn hộ khác. Nếu muốn để lại căn hộ mới cho con trai, ông nên cân nhắc lập di chúc mới hoặc sửa đổi di chúc hiện có để thể hiện rõ ý chí của mình.
Có được bán nhà đất đã lập di chúc không?
Đối với nhà đất, người lập di chúc có thể chuyển nhượng nếu đáp ứng điều kiện theo pháp luật về đất đai, nhà ở và các quy định có liên quan.
Theo Điều 45 Luật Đất đai 2024, việc thực hiện quyền chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó có các yêu cầu về giấy chứng nhận, tình trạng tranh chấp, kê biên và thời hạn sử dụng đất, trừ những trường hợp ngoại lệ do luật quy định.
Do đó, việc nhà đất đã được ghi trong di chúc không phải là căn cứ độc lập để cấm chuyển nhượng. Điều cần kiểm tra là người bán có quyền định đoạt hay không và nhà đất có đáp ứng các điều kiện chuyển nhượng hay không.
Trước khi giao dịch, người mua nên kiểm tra giấy chứng nhận, thông tin quy hoạch và tình trạng pháp lý của nhà đất; đồng thời xác minh người ký hợp đồng có phải chủ sở hữu hoặc người có quyền chuyển nhượng hợp pháp hay không.
Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Nếu người lập di chúc đã qua đời, người được chỉ định hưởng di sản không nên tự ý bán tài sản chỉ dựa trên bản di chúc. Cần xác định thời điểm mở thừa kế, hiệu lực của di chúc, quyền của những người thừa kế và thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản trước khi thực hiện giao dịch.
Người lập di chúc đã mất thì tài sản có được bán không?
Sau khi người lập di chúc qua đời, việc bán tài sản phải được xem xét theo cơ chế thừa kế, không còn đơn thuần là quyền định đoạt của người đã lập di chúc.
Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, theo Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015. Khi đó, cần xác định tài sản nào thực sự thuộc di sản, ai là người thừa kế, nội dung di chúc có hợp pháp hay không và có nghĩa vụ tài sản nào cần thực hiện trước khi phân chia.
Nếu người thừa kế muốn bán tài sản, họ cần thực hiện các thủ tục thừa kế và đăng ký quyền tương ứng theo quy định pháp luật. Trường hợp có nhiều người cùng được hưởng di sản hoặc tài sản chưa được phân chia, việc bán cần tuân thủ quy định về quyền sở hữu chung, quyền của các đồng thừa kế và điều kiện giao dịch.
Nếu đang có tranh chấp về hiệu lực di chúc hoặc quyền thừa kế, việc tự ý chuyển nhượng có thể làm phát sinh tranh chấp phức tạp hơn. Các bên nên giải quyết tình trạng pháp lý trước khi thực hiện giao dịch.
Ví dụ thực tế về việc bán tài sản đã lập di chúc
Ông D sở hữu hợp pháp một căn nhà và lập di chúc để lại căn nhà cho con gái. Một năm sau, ông D quyết định bán căn nhà để chuyển đến sống cùng người thân. Hợp đồng chuyển nhượng được lập đúng quy định và quyền sở hữu được chuyển cho người mua.
Sau đó, ông D qua đời nhưng di chúc vẫn ghi căn nhà đã bán là tài sản để lại cho con gái. Trong trường hợp này, căn nhà về nguyên tắc không còn là tài sản thuộc di sản của ông D tại thời điểm mở thừa kế. Người con gái không thể chỉ dựa vào di chúc để yêu cầu nhận căn nhà từ người mua nếu giao dịch chuyển nhượng trước đó hợp pháp.
Nếu ông D còn để lại tiền bán nhà hoặc tài sản khác, việc phân chia các tài sản đó sẽ được xem xét theo nội dung di chúc còn hiệu lực và quy định pháp luật về thừa kế.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Kết luận
Tài sản đã lập di chúc vẫn có thể được bán khi người lập di chúc còn sống, nếu tài sản thuộc quyền định đoạt hợp pháp của họ và đáp ứng điều kiện giao dịch. Việc lập di chúc không tự động chuyển quyền sở hữu cho người thừa kế ngay tại thời điểm lập văn bản. Tuy nhiên, nếu tài sản thuộc sở hữu chung hoặc đang bị hạn chế chuyển nhượng, người lập di chúc phải tuân thủ các điều kiện pháp luật tương ứng.
Nếu tài sản đã được bán hợp pháp trước khi người lập di chúc qua đời, tài sản đó về nguyên tắc không còn thuộc di sản để chia thừa kế; phần di chúc liên quan có thể không còn đối tượng thực hiện, trong khi các phần khác vẫn có thể có hiệu lực. Để hạn chế tranh chấp, người lập di chúc nên rà soát, sửa đổi hoặc lập di chúc mới khi có thay đổi về tài sản, còn người thừa kế cần kiểm tra tình trạng pháp lý và hoàn tất thủ tục thừa kế trước khi giao dịch.
