Lập di chúc là cách cá nhân thể hiện nguyện vọng phân chia tài sản cho người khác sau khi qua đời. Tuy nhiên, trong quá trình sinh sống, người lập di chúc có thể phát sinh nhu cầu bán nhà, chuyển nhượng quyền sử dụng đất hoặc định đoạt tài sản vì mục đích cá nhân. Điều này khiến nhiều người băn khoăn liệu việc mua bán có vi phạm nội dung di chúc đã lập trước đó hay không.
Vậy tài sản đã lập di chúc có bán được không, người được chỉ định hưởng thừa kế có quyền phản đối giao dịch không và tài sản đã bán có còn được phân chia theo di chúc? Bài viết dưới đây sẽ phân tích các quy định pháp luật và những tình huống cần đặc biệt lưu ý.
Tài sản đã lập di chúc có bán được không?
Câu trả lời là có. Người lập di chúc vẫn có quyền bán, chuyển nhượng hoặc định đoạt tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình khi còn sống, miễn là đáp ứng các điều kiện giao dịch theo quy định pháp luật.
Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Như vậy, việc lập di chúc chỉ xác định ý chí phân chia tài sản trong tương lai, không làm phát sinh quyền sở hữu ngay lập tức cho người được chỉ định hưởng thừa kế.
Bên cạnh đó, Điều 158 Bộ luật Dân sự 2015 quy định quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Do đó, khi còn sống, người lập di chúc vẫn có thể thực hiện các giao dịch mua bán, tặng cho, trao đổi hoặc chuyển nhượng tài sản theo quy định.
Ví dụ: Ông A sở hữu một căn nhà và lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Sau đó, ông A có nhu cầu bán nhà để chuyển đến nơi ở khác. Nếu căn nhà thuộc sở hữu riêng và đáp ứng điều kiện chuyển nhượng, ông A vẫn có quyền thực hiện giao dịch mà không cần xin phép người con.
Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Việc được chỉ định trong di chúc không đồng nghĩa với việc đã có quyền sở hữu tài sản. Khi người lập di chúc còn sống, người được hưởng thừa kế chưa thể căn cứ vào nội dung di chúc để yêu cầu chủ sở hữu giữ nguyên tài sản hoặc ngăn cản việc mua bán hợp pháp.
Bán tài sản đã lập di chúc có làm mất hiệu lực di chúc không?
Việc bán tài sản đã được ghi nhận trong di chúc có thể làm mất hiệu lực của phần di chúc liên quan đến tài sản đó. Tuy nhiên, cần căn cứ vào tình trạng tài sản tại thời điểm người lập di chúc qua đời để xác định phạm vi di sản được phân chia.
Bán toàn bộ tài sản đã ghi trong di chúc
Theo khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc không có hiệu lực nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế.
Vì vậy, nếu người lập di chúc đã bán toàn bộ tài sản và giao dịch chuyển nhượng hợp pháp trước khi qua đời thì tài sản đó không còn thuộc quyền sở hữu của họ tại thời điểm mở thừa kế.
Ví dụ: Bà B lập di chúc để lại một thửa đất cho con gái. Sau đó, bà B chuyển nhượng hợp pháp toàn bộ thửa đất cho người khác. Khi bà B qua đời, người con gái không thể yêu cầu nhận lại thửa đất theo di chúc vì tài sản không còn thuộc di sản của bà.
Chỉ bán một phần tài sản được định đoạt
Nếu người lập di chúc chỉ bán một phần tài sản thì phần còn lại vẫn có thể được phân chia theo nội dung di chúc.
Ví dụ: Ông C lập di chúc để lại một thửa đất cho hai người con. Sau đó, ông chuyển nhượng hợp pháp một phần diện tích đất và vẫn giữ lại phần còn lại. Khi ông C qua đời, phần đất còn thuộc quyền sử dụng hợp pháp của ông có thể được phân chia theo di chúc.
Việc xác định phần tài sản còn lại cần căn cứ vào giấy tờ sở hữu, hợp đồng chuyển nhượng và tình trạng pháp lý thực tế.
Bán tài sản rồi dùng tiền mua tài sản khác
Trong trường hợp người lập di chúc bán tài sản đã ghi trong di chúc rồi sử dụng tiền thu được để mua tài sản mới, tài sản mới không tự động thay thế tài sản cũ trong nội dung di chúc.
Ví dụ: Ông D lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Sau đó, ông bán căn nhà và dùng số tiền thu được để mua một căn hộ khác. Nếu ông D muốn để lại căn hộ mới cho con trai thì nên sửa đổi, bổ sung hoặc lập di chúc mới để xác định rõ tài sản và người được hưởng.
Những trường hợp nào không được tự ý bán tài sản đã lập di chúc?
Mặc dù người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản nhưng quyền này phải nằm trong phạm vi sở hữu hợp pháp. Một số trường hợp cần có sự thỏa thuận của người khác hoặc đáp ứng điều kiện pháp lý đặc biệt trước khi thực hiện giao dịch.
Tài sản thuộc sở hữu chung vợ chồng
Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản do vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân và những khoản thu nhập hợp pháp khác theo quy định về nguyên tắc là tài sản chung, trừ trường hợp được xác định là tài sản riêng.
Đặc biệt, Điều 35 Luật này quy định việc định đoạt tài sản chung do vợ chồng thỏa thuận. Đối với bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu và tài sản là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu của gia đình, việc định đoạt phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng.
Ví dụ: Ông E lập di chúc để lại toàn bộ căn nhà là tài sản chung vợ chồng cho con trai. Sau đó, ông muốn bán căn nhà nhưng người vợ không đồng ý. Trong trường hợp này, ông E không thể chỉ dựa vào nội dung di chúc để tự mình chuyển nhượng toàn bộ căn nhà.
Tài sản thuộc sở hữu chung của nhiều người
Đối với tài sản thuộc sở hữu chung, người lập di chúc chỉ được định đoạt phần quyền sở hữu của mình, không được tự ý chuyển nhượng phần tài sản thuộc quyền của người khác.
Theo Điều 218 Bộ luật Dân sự 2015, chủ sở hữu chung theo phần có quyền định đoạt phần quyền sở hữu của mình theo quy định pháp luật.
Do đó, nếu một người lập di chúc để lại toàn bộ căn nhà đồng sở hữu cho con nhưng chỉ có quyền sở hữu một phần thì người đó không thể tự ý bán hoặc định đoạt toàn bộ căn nhà khi chưa có căn cứ pháp lý phù hợp.
Tài sản đang tranh chấp hoặc bị kê biên
Đối với nhà đất, người sử dụng đất phải đáp ứng các điều kiện chuyển nhượng theo Điều 45 Luật Đất đai 2024.
Một số điều kiện cơ bản gồm:
- Có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy chứng nhận thuộc trường hợp được pháp luật công nhận.
- Đất không có tranh chấp hoặc tranh chấp đã được giải quyết theo quy định.
- Quyền sử dụng đất không bị kê biên hoặc áp dụng biện pháp khác để bảo đảm thi hành án.
- Đất còn trong thời hạn sử dụng.
- Quyền sử dụng đất không bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
Nếu tài sản không đáp ứng điều kiện chuyển nhượng thì người lập di chúc không thể chỉ dựa vào quyền sở hữu hoặc nội dung di chúc để thực hiện giao dịch trái quy định.
Cần làm gì khi muốn bán tài sản đã được ghi trong di chúc?
Để giao dịch được thực hiện hợp pháp và hạn chế tranh chấp thừa kế về sau, người lập di chúc nên kiểm tra tình trạng tài sản, thực hiện đúng thủ tục chuyển nhượng và cập nhật nội dung di chúc khi cần thiết.
Kiểm tra quyền sở hữu và giấy tờ pháp lý
Trước khi bán, người lập di chúc cần xác định tài sản thuộc sở hữu riêng hay sở hữu chung, có đang bị tranh chấp, thế chấp hoặc áp dụng biện pháp ngăn chặn giao dịch hay không.
Đối với nhà đất, cần kiểm tra Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và các giấy tờ liên quan. Nếu tài sản thuộc sở hữu chung thì phải xác định rõ phần quyền của mình và thực hiện việc thỏa thuận với những người có quyền liên quan khi cần thiết.
Ký kết hợp đồng chuyển nhượng
Sau khi xác định tài sản đủ điều kiện giao dịch, bên bán và bên mua tiến hành thỏa thuận giá bán, phương thức thanh toán, thời hạn bàn giao và quyền, nghĩa vụ của mỗi bên.
Đối với hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất giữa cá nhân, hộ gia đình, việc công chứng hoặc chứng thực được thực hiện theo khoản 3 Điều 27 Luật Đất đai 2024, trừ trường hợp pháp luật có quy định ngoại lệ.
Các bên cần kiểm tra kỹ thông tin tài sản và nội dung hợp đồng trước khi ký kết để tránh phát sinh tranh chấp.
Thực hiện nghĩa vụ tài chính và đăng ký biến động
Sau khi hoàn tất hợp đồng, các bên thực hiện nghĩa vụ thuế, phí và lệ phí theo quy định. Đối với giao dịch nhà đất, cần thực hiện thủ tục đăng ký biến động để cập nhật thông tin người sử dụng đất mới.
Khi quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng tài sản đã được chuyển giao hợp pháp, tài sản đó không còn thuộc quyền định đoạt của người bán. Đây cũng là căn cứ để xác định phạm vi di sản thừa kế khi người lập di chúc qua đời.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Người lập di chúc cần lưu ý gì để tránh tranh chấp khi bán tài sản?
Khi quyết định bán tài sản đã được ghi trong di chúc, người lập di chúc nên chủ động xử lý những vấn đề liên quan đến nội dung phân chia tài sản để bảo đảm quyền lợi của những người có liên quan.
Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào. Vì vậy, nếu tài sản ban đầu đã được bán và người lập di chúc muốn để lại số tiền thu được hoặc tài sản khác cho người thừa kế thì nên cập nhật nội dung di chúc.
Ngoài ra, cần lưu giữ hợp đồng mua bán, chứng từ thanh toán và giấy tờ chứng minh việc chuyển giao tài sản. Đây là những tài liệu quan trọng để xác định giao dịch có được thực hiện hợp pháp hay không nếu sau này phát sinh tranh chấp.
Đặc biệt, người lập di chúc không nên nhầm lẫn giữa việc bán tài sản thuộc sở hữu riêng và việc định đoạt tài sản chung. Nếu không xác định rõ phạm vi quyền sở hữu, giao dịch có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của vợ, chồng hoặc những người đồng sở hữu khác.
Kết luận
Tài sản đã lập di chúc có bán được không? Câu trả lời là có. Người lập di chúc vẫn được quyền bán, chuyển nhượng hoặc định đoạt tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình khi còn sống mà không cần sự đồng ý của người được chỉ định hưởng thừa kế. Tuy nhiên, giao dịch phải đáp ứng các điều kiện pháp luật, đặc biệt đối với tài sản chung vợ chồng, tài sản đồng sở hữu hoặc nhà đất đang có tranh chấp.
Nếu tài sản đã được chuyển nhượng hợp pháp trước thời điểm mở thừa kế thì phần di chúc liên quan đến tài sản không còn có thể không có hiệu lực. Vì vậy, người lập di chúc nên chủ động sửa đổi, bổ sung nội dung di chúc khi có thay đổi về tài sản để bảo đảm ý chí phân chia di sản được thể hiện rõ ràng và hạn chế tranh chấp về sau.
