Di chúc là căn cứ pháp lý thể hiện ý chí của cá nhân trong việc định đoạt tài sản sau khi qua đời. Tuy nhiên, trong quá trình sinh sống, người lập di chúc có thể thay đổi nguyện vọng phân chia tài sản, thay đổi người thừa kế hoặc không còn muốn duy trì nội dung đã xác lập trước đó. Khi đó, việc hủy bỏ di chúc là vấn đề cần được quan tâm để bảo đảm quyền định đoạt tài sản và hạn chế tranh chấp thừa kế.
Vậy hủy bỏ di chúc cần đáp ứng những điều kiện nào? Người lập di chúc có thể hủy bỏ một phần hay phải hủy bỏ toàn bộ? Thủ tục thực hiện đối với di chúc đã công chứng được tiến hành ra sao? Bài viết dưới đây sẽ phân tích các quy định pháp luật và những vấn đề cần lưu ý.
Hủy bỏ di chúc là gì? Ai có quyền hủy bỏ di chúc?
Hủy bỏ di chúc là việc người lập di chúc quyết định chấm dứt hiệu lực của toàn bộ hoặc một phần nội dung di chúc đã lập trước đó, nhằm thay đổi ý chí định đoạt tài sản của mình.
Theo khoản 1 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào.
Như vậy, quyền hủy bỏ di chúc thuộc về chính người lập di chúc. Người thừa kế, người được chỉ định hưởng di sản hoặc người đang quản lý tài sản không có quyền tự ý hủy bỏ di chúc thay cho người lập di chúc.
Người lập di chúc có thể hủy bỏ di chúc vào thời điểm nào?
Người lập di chúc có thể thực hiện quyền hủy bỏ vào bất cứ thời điểm nào khi còn sống, miễn là đáp ứng điều kiện pháp luật.
Điều này có nghĩa, người lập di chúc không phải chờ đến khi người được hưởng thừa kế đồng ý hoặc có sự chấp thuận của những thành viên trong gia đình mới được hủy bỏ.
Ví dụ: Ông A lập di chúc để lại căn nhà cho con trai cả. Sau một thời gian, ông A muốn chia căn nhà cho cả hai người con nên quyết định hủy bỏ di chúc cũ và lập di chúc mới. Trong trường hợp này, ông A có quyền chủ động thực hiện mà không cần sự đồng ý của người con đã được chỉ định hưởng tài sản trước đó.
Người khác có được hủy bỏ di chúc thay người lập di chúc không?
Về nguyên tắc, không. Quyền lập, sửa đổi và hủy bỏ di chúc gắn với ý chí cá nhân của người lập di chúc.
Theo Điều 625 và Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc phải đáp ứng các điều kiện về năng lực và sự tự nguyện khi thể hiện ý chí định đoạt tài sản.
Do đó, người đại diện, người thân hoặc người được ủy quyền không thể tự mình quyết định hủy bỏ di chúc thay người lập di chúc chỉ dựa trên mong muốn cá nhân.
Điều kiện hủy bỏ di chúc theo quy định pháp luật
Mặc dù pháp luật cho phép người lập di chúc hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào nhưng việc thực hiện phải bảo đảm ý chí tự nguyện và các điều kiện pháp lý cần thiết.
Người hủy bỏ phải là người lập di chúc
Đây là điều kiện quan trọng để xác định chủ thể có quyền thực hiện việc hủy bỏ.
Nếu một người đã lập di chúc định đoạt tài sản của mình thì chính người đó có quyền quyết định tiếp tục duy trì, sửa đổi hoặc chấm dứt nội dung di chúc.
Trong trường hợp tài sản thuộc sở hữu chung, người lập di chúc chỉ có quyền quyết định đối với phần tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của mình, không được tự ý hủy bỏ hoặc thay đổi ý chí định đoạt đối với phần tài sản của người khác.
Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện
Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp phải được lập khi người lập minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Mặc dù điều luật này quy định trực tiếp về điều kiện hợp pháp của di chúc, khi thực hiện việc hủy bỏ, người lập di chúc cũng cần bảo đảm khả năng nhận thức và thể hiện ý chí tự nguyện.
Ví dụ: Bà B đã lập di chúc để lại tài sản cho con gái. Sau đó, người con trai gây sức ép buộc bà phải hủy bỏ di chúc để chuyển quyền hưởng tài sản sang mình. Nếu có căn cứ chứng minh việc hủy bỏ xuất phát từ hành vi đe dọa hoặc cưỡng ép thì có thể phát sinh tranh chấp về tính hợp pháp của việc thể hiện ý chí.
Nội dung hủy bỏ phải thể hiện rõ ý chí của người lập di chúc
Người lập di chúc cần xác định rõ muốn hủy bỏ toàn bộ hay chỉ một phần nội dung đã lập trước đó.
Việc thể hiện ý chí rõ ràng giúp tránh nhầm lẫn giữa hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung và thay thế di chúc.
Đặc biệt, nếu người lập di chúc chỉ muốn thay đổi người hưởng một tài sản hoặc điều chỉnh tỷ lệ phân chia thì không nhất thiết phải hủy bỏ toàn bộ di chúc.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Những trường hợp được hủy bỏ di chúc
Tùy thuộc vào nhu cầu và ý chí của người lập di chúc, việc hủy bỏ có thể được thực hiện đối với toàn bộ nội dung hoặc một phần di chúc.
Hủy bỏ toàn bộ di chúc
Hủy bỏ toàn bộ là trường hợp người lập di chúc không còn muốn duy trì bất kỳ nội dung định đoạt tài sản nào trong di chúc đã lập.
Ví dụ: Ông C lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho ba người con. Sau đó, ông thay đổi ý định và muốn thực hiện việc phân chia tài sản theo quy định thừa kế pháp luật. Ông có thể hủy bỏ toàn bộ di chúc đã lập.
Khi đó, nếu ông C qua đời mà không lập di chúc mới thì việc phân chia di sản được thực hiện theo quy định về thừa kế theo pháp luật, trừ trường hợp còn di chúc khác hợp pháp có hiệu lực.
Hủy bỏ một phần di chúc
Hủy bỏ một phần là việc người lập di chúc chỉ chấm dứt hiệu lực của một hoặc một số nội dung nhất định, trong khi các nội dung còn lại vẫn được giữ nguyên.
Ví dụ: Bà D lập di chúc để lại nhà đất cho hai người con và một khoản tiền tiết kiệm cho cháu nội. Sau đó, bà muốn thay đổi người nhận khoản tiền tiết kiệm nhưng vẫn giữ nguyên việc phân chia nhà đất.
Trong trường hợp này, bà D có thể thực hiện việc hủy bỏ hoặc sửa đổi phần nội dung liên quan đến khoản tiền tiết kiệm mà không cần hủy bỏ toàn bộ di chúc.
Hủy bỏ di chúc để lập di chúc mới
Theo khoản 3 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp người lập di chúc thay thế di chúc bằng di chúc mới thì di chúc trước bị hủy bỏ.
Đây là phương án phù hợp khi người lập di chúc muốn thay đổi toàn diện nội dung phân chia tài sản, người hưởng thừa kế hoặc cách thức định đoạt di sản.
Khi lập di chúc mới, người lập cần bảo đảm các điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 để hạn chế nguy cơ di chúc mới bị tuyên không hợp pháp.
Thủ tục hủy bỏ di chúc được thực hiện như thế nào?
Thủ tục hủy bỏ di chúc phụ thuộc vào hình thức của di chúc đã lập trước đó. Đặc biệt, đối với di chúc đã được công chứng, người lập cần thực hiện theo quy định của Luật Công chứng 2024.
Thủ tục hủy bỏ di chúc đã được công chứng
Theo khoản 4 Điều 58 Luật Công chứng 2024, di chúc đã được công chứng nhưng sau đó người lập di chúc muốn sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ một phần hay toàn bộ thì có thể yêu cầu công chứng viên của bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào công chứng việc đó.
Các bước thực hiện cơ bản gồm:
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ yêu cầu công chứng
Người lập di chúc chuẩn bị giấy tờ phục vụ việc xác định nhân thân và nội dung di chúc cần hủy bỏ, bao gồm:
- Thẻ căn cước, hộ chiếu hoặc giấy tờ tùy thân hợp lệ.
- Bản di chúc đã được công chứng trước đó nếu có.
- Giấy tờ liên quan đến tài sản được định đoạt trong di chúc khi cần thiết.
- Dự thảo văn bản hủy bỏ di chúc nếu đã chuẩn bị.
- Các giấy tờ khác theo yêu cầu phù hợp với quy định pháp luật.
Bước 2: Yêu cầu công chứng việc hủy bỏ di chúc
Người lập di chúc trực tiếp đến tổ chức hành nghề công chứng để yêu cầu công chứng việc hủy bỏ toàn bộ hoặc một phần di chúc.
Công chứng viên kiểm tra hồ sơ, xác định người yêu cầu có đúng là người lập di chúc hay không, đồng thời xem xét khả năng nhận thức và tính tự nguyện khi thực hiện giao dịch.
Bước 3: Ký văn bản hủy bỏ di chúc
Sau khi nội dung được kiểm tra và đáp ứng điều kiện công chứng, người lập di chúc thực hiện việc ký hoặc điểm chỉ theo hướng dẫn của công chứng viên.
Văn bản công chứng ghi nhận ý chí hủy bỏ di chúc là căn cứ chứng minh việc chấm dứt hiệu lực của nội dung di chúc tương ứng.
Bước 4: Thông báo cho tổ chức đang lưu giữ di chúc
Trường hợp di chúc trước đó đang được lưu giữ tại một tổ chức hành nghề công chứng thì người lập di chúc phải thông báo cho tổ chức này biết việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ một phần hay toàn bộ di chúc.
Thủ tục hủy bỏ di chúc không có công chứng
Đối với di chúc bằng văn bản không được công chứng hoặc chứng thực, người lập di chúc vẫn có quyền hủy bỏ theo khoản 1 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015.
Bộ luật Dân sự không quy định một thủ tục công chứng bắt buộc chung đối với mọi trường hợp hủy bỏ loại di chúc này. Tuy nhiên, để bảo đảm khả năng chứng minh khi phát sinh tranh chấp, người lập di chúc nên thực hiện theo hướng sau:
- Lập văn bản thể hiện rõ ý chí hủy bỏ toàn bộ hoặc một phần di chúc cũ.
- Ghi rõ ngày lập, thông tin người lập và thông tin nhận diện di chúc bị hủy bỏ.
- Ký hoặc điểm chỉ theo quy định và bảo đảm việc thể hiện ý chí hoàn toàn tự nguyện.
- Lập di chúc mới nếu có nhu cầu tiếp tục định đoạt tài sản.
- Lưu giữ văn bản hủy bỏ và thông báo cho người đang giữ di chúc cũ nếu cần thiết.
Đối với di chúc mới, người lập cần bảo đảm các điều kiện về hình thức và nội dung theo quy định để tránh phát sinh tranh chấp về hiệu lực.
Hủy bỏ di chúc miệng
Theo Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ được lập trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản.
Khoản 2 Điều này quy định sau 03 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Như vậy, đối với di chúc miệng, pháp luật đã quy định trường hợp tự động chấm dứt hiệu lực mà không cần thực hiện thủ tục công chứng hủy bỏ như di chúc bằng văn bản.
Phân biệt hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung và thay thế di chúc
Trong thực tế, nhiều người thường nhầm lẫn giữa các hình thức xử lý di chúc khi có thay đổi về ý chí phân chia tài sản. Tuy nhiên, mỗi hình thức có cách thức thực hiện và hậu quả pháp lý khác nhau.
| Hình thức | Nội dung thực hiện | Hậu quả pháp lý |
|---|---|---|
| Hủy bỏ | Chấm dứt hiệu lực toàn bộ hoặc một phần di chúc | Phần bị hủy bỏ không còn được áp dụng |
| Sửa đổi | Điều chỉnh nội dung đã lập | Nội dung được sửa đổi được áp dụng theo ý chí mới hợp pháp |
| Bổ sung | Thêm nội dung mới vào di chúc | Di chúc cũ và phần bổ sung có hiệu lực như nhau; phần mâu thuẫn thì phần bổ sung được ưu tiên |
| Thay thế | Lập di chúc mới thay cho di chúc cũ | Di chúc trước bị hủy bỏ |
Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, khi bổ sung di chúc, phần bổ sung và di chúc cũ có hiệu lực pháp luật như nhau, trừ nội dung mâu thuẫn thì áp dụng phần bổ sung. Nếu thay thế di chúc bằng di chúc mới thì di chúc trước bị hủy bỏ.
Luật sư Nguyễn văn Hùng lưu ý: Người lập di chúc cần xác định chính xác mục đích của mình trước khi thực hiện thủ tục. Nếu chỉ muốn thay đổi người nhận một phần tài sản thì có thể lựa chọn sửa đổi hoặc bổ sung thay vì hủy bỏ toàn bộ di chúc. Ngược lại, nếu không còn muốn duy trì bất kỳ nội dung nào trong di chúc cũ thì nên thể hiện rõ ý chí hủy bỏ hoặc lập di chúc mới thay thế. Việc xác định đúng hình thức sẽ giúp hạn chế tình trạng tồn tại nhiều bản di chúc có nội dung mâu thuẫn, gây khó khăn khi phân chia di sản.
Những lưu ý quan trọng khi thực hiện hủy bỏ di chúc
Để việc hủy bỏ di chúc được thực hiện đúng quy định và hạn chế tranh chấp thừa kế, người lập di chúc cần chú ý một số vấn đề sau:
- Thực hiện khi còn sống: Quyền hủy bỏ di chúc thuộc về người lập di chúc. Sau khi người này qua đời, người thừa kế không thể thực hiện quyền hủy bỏ thay mà chỉ có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp về hiệu lực di chúc nếu có căn cứ.
- Không nhầm lẫn giữa hủy bản giấy và hủy di chúc: Việc xé, đốt hoặc làm mất bản di chúc không phải lúc nào cũng đủ căn cứ chứng minh di chúc đã bị hủy bỏ về mặt pháp lý.
- Xác định rõ phạm vi hủy bỏ: Nếu chỉ muốn thay đổi một phần nội dung thì cần ghi rõ phần bị hủy bỏ, tránh ảnh hưởng đến những nội dung còn lại.
- Thông báo cho nơi lưu giữ di chúc: Đối với di chúc đã được công chứng và đang được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng, cần thực hiện nghĩa vụ thông báo theo khoản 4 Điều 58 Luật Công chứng 2024.
- Lưu giữ giấy tờ chứng minh: Văn bản hủy bỏ, di chúc mới và các giấy tờ công chứng liên quan cần được bảo quản để làm căn cứ khi giải quyết thừa kế.
- Bảo đảm quyền định đoạt tài sản hợp pháp: Người lập di chúc chỉ được hủy bỏ hoặc thay đổi nội dung liên quan đến tài sản thuộc quyền định đoạt của mình.
Kết luận
Hủy bỏ di chúc là quyền của người lập di chúc được pháp luật công nhận theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015. Người lập có thể hủy bỏ toàn bộ hoặc một phần di chúc vào bất cứ lúc nào khi còn sống, với điều kiện việc thể hiện ý chí phải tự nguyện và đáp ứng các yêu cầu pháp lý liên quan.
Đối với di chúc đã được công chứng, người lập cần thực hiện thủ tục công chứng việc hủy bỏ theo Điều 58 Luật Công chứng 2024 và thông báo cho tổ chức đang lưu giữ di chúc nếu có. Việc xác định đúng phạm vi hủy bỏ, lưu giữ giấy tờ liên quan và lập di chúc mới khi cần thiết sẽ giúp bảo đảm ý chí định đoạt tài sản, đồng thời hạn chế tranh chấp trong quá trình phân chia di sản.
