Nhiều gia đình nhận một đứa trẻ về chăm sóc, nuôi dưỡng như con ruột trong nhiều năm nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký nhận con nuôi tại cơ quan có thẩm quyền. Khi phát sinh tranh chấp về tài sản, quyền chăm sóc hoặc thừa kế, vấn đề đặt ra là việc nuôi con trên thực tế có làm phát sinh quan hệ cha mẹ và con hay không.
Theo Luật Nuôi con nuôi, quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi được xác lập khi việc nuôi con nuôi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký. Tuy nhiên, pháp luật cũng có những quy định chuyển tiếp và quy định về quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế trong một số trường hợp. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc “có đăng ký hay không” mà bỏ qua thời điểm hình thành quan hệ và quá trình chăm sóc, nuôi dưỡng giữa các bên.
Nhận con nuôi nhưng không đăng ký có phát sinh quan hệ cha mẹ con không?
Về nguyên tắc, không đăng ký việc nuôi con nuôi thì chưa làm phát sinh đầy đủ quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi.
Khoản 1 và khoản 2 Điều 3 Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định nuôi con nuôi là việc xác lập quan hệ cha, mẹ và con giữa người nhận con nuôi và người được nhận làm con nuôi; cha mẹ nuôi là người nhận con nuôi sau khi việc nuôi con nuôi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký.
Đồng thời, Điều 22 Luật Nuôi con nuôi quy định khi đủ điều kiện, UBND cấp xã tổ chức đăng ký việc nuôi con nuôi, trao Giấy chứng nhận nuôi con nuôi và ghi vào Sổ hộ tịch.
Vì vậy, trường hợp một người chỉ đưa trẻ về nhà chăm sóc, nuôi dưỡng trong thực tế nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký nhận con nuôi thì về nguyên tắc chưa thể mặc nhiên xác định người đó là cha nuôi hoặc mẹ nuôi theo Luật Nuôi con nuôi.
Nuôi dưỡng trên thực tế có được pháp luật ghi nhận không?
Có thể được xem xét, nhưng cần phân biệt từng trường hợp.
Việc một người đã trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ trong thời gian dài có thể là chứng cứ quan trọng để cơ quan có thẩm quyền đánh giá quan hệ giữa các bên. Tuy nhiên, việc chăm sóc trên thực tế không tự động thay thế thủ tục đăng ký nuôi con nuôi trong mọi trường hợp.
Đặc biệt, khi giải quyết tranh chấp về thừa kế, cần xác định quan hệ pháp lý cụ thể giữa người nhận nuôi và người được nhận nuôi, thời điểm hình thành quan hệ và các quy định áp dụng đối với trường hợp đó.
Khi nào quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi được xác lập?
Theo Điều 24 Luật Nuôi con nuôi, kể từ ngày giao nhận con nuôi, giữa cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con theo quy định pháp luật.
Tuy nhiên, để có việc giao nhận con nuôi theo đúng pháp luật thì trước đó phải có quá trình giải quyết và đăng ký việc nuôi con nuôi theo quy định.
Điều này khác với trường hợp một gia đình tự nguyện đưa trẻ về chăm sóc nhưng không thực hiện thủ tục pháp lý.
Có thể hiểu đơn giản:
- Có đăng ký nhận con nuôi hợp pháp: quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi được xác lập theo Luật Nuôi con nuôi.
- Chỉ nuôi dưỡng trên thực tế, không đăng ký: không đương nhiên được xác định là quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi.
- Quan hệ được hình thành từ trước và thuộc trường hợp pháp luật có quy định chuyển tiếp: cần xem xét điều kiện cụ thể của từng trường hợp.
Trường hợp nhận nuôi từ lâu nhưng chưa đăng ký có được công nhận không?
Đây là trường hợp cần đặc biệt lưu ý.
Điều 50 Luật Nuôi con nuôi 2010 từng quy định về trường hợp nuôi con nuôi giữa công dân Việt Nam với nhau trước ngày Luật Nuôi con nuôi có hiệu lực nhưng chưa đăng ký.
Theo quy định chuyển tiếp này, việc nuôi con nuôi có thể được đăng ký nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện luật định, trong đó có điều kiện các bên có đủ điều kiện về nuôi con nuôi theo pháp luật tại thời điểm phát sinh quan hệ, quan hệ cha mẹ và con vẫn tồn tại và giữa cha mẹ nuôi với con nuôi có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục nhau như cha mẹ và con.
Như vậy, pháp luật từng có cơ chế xử lý đối với những quan hệ nuôi con nuôi thực tế đã hình thành từ trước nhưng chưa đăng ký.
Tuy nhiên, không nên áp dụng quy định chuyển tiếp này một cách máy móc cho mọi trường hợp nhận nuôi không đăng ký hiện nay. Cần xác định chính xác thời điểm bắt đầu nuôi dưỡng và hoàn cảnh hình thành quan hệ.
Lưu ý từ Luật sư Nguyễn Văn Hùng: Việc một người nuôi dưỡng trẻ từ nhỏ, gọi nhau là cha mẹ – con và sống chung trong thời gian dài là những tình tiết có giá trị chứng minh, nhưng không đồng nghĩa mọi trường hợp đều mặc nhiên phát sinh quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi. Khi có tranh chấp về thừa kế hoặc tài sản, cần kiểm tra giấy tờ hộ tịch, thời điểm nhận nuôi, quá trình chăm sóc và căn cứ pháp lý làm phát sinh quan hệ giữa các bên.
Không đăng ký nhận con nuôi thì có được hưởng thừa kế không?
Không thể mặc nhiên khẳng định có.
Nếu một người được nhận làm con nuôi hợp pháp thì quan hệ thừa kế giữa cha mẹ nuôi và con nuôi được xác lập theo pháp luật về thừa kế.
Ngược lại, nếu chỉ có việc nuôi dưỡng trên thực tế mà chưa đăng ký, cần xác định xem quan hệ đó có thuộc trường hợp pháp luật công nhận hoặc có căn cứ pháp lý khác làm phát sinh quyền thừa kế hay không.
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng vì quyền thừa kế theo pháp luật được xác định dựa trên quan hệ pháp lý giữa người chết và người thừa kế, chứ không chỉ dựa vào việc hai người có sống chung hoặc có tình cảm như cha con trên thực tế.
Ví dụ về trường hợp chỉ nuôi dưỡng trên thực tế
Ông A đưa cháu B về nhà nuôi từ khi B 3 tuổi. Ông A chăm sóc, cho B đi học và sinh sống cùng B trong nhiều năm nhưng không đăng ký nhận B làm con nuôi.
Sau khi ông A chết, B yêu cầu chia di sản với tư cách con nuôi.
Trong trường hợp này, B không thể chỉ dựa vào việc đã được ông A nuôi dưỡng nhiều năm để đương nhiên được xác định là con nuôi hợp pháp. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét thời điểm nhận nuôi, giấy tờ liên quan và căn cứ pháp luật áp dụng đối với quan hệ này.
Không đăng ký nuôi con nuôi có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của cha mẹ không?
Có.
Khi quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi được xác lập hợp pháp, Điều 24 Luật Nuôi con nuôi ghi nhận đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con giữa hai bên.
Những quyền và nghĩa vụ này có thể liên quan đến:
- Chăm sóc, nuôi dưỡng;
- Giáo dục;
- Đại diện theo pháp luật trong trường hợp luật định;
- Nghĩa vụ cấp dưỡng;
- Quyền thừa kế;
- Quyền và nghĩa vụ đối với các thành viên khác trong gia đình.
Nếu chưa đăng ký và không thuộc trường hợp được pháp luật công nhận theo căn cứ khác, các quyền và nghĩa vụ nêu trên không đương nhiên phát sinh chỉ vì có quá trình nuôi dưỡng thực tế.
Có thể đăng ký nhận con nuôi sau nhiều năm nuôi dưỡng không?
Việc có thể đăng ký hay không phụ thuộc vào độ tuổi của người được nhận nuôi, điều kiện của người nhận nuôi, sự đồng ý của những người có liên quan và các điều kiện khác theo Luật Nuôi con nuôi.
Đối với việc nhận con nuôi trong nước, UBND cấp xã là cơ quan có thẩm quyền đăng ký theo quy định của Luật Nuôi con nuôi.
Luật cũng đặt ra các điều kiện đối với người nhận con nuôi như có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên, có điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở để chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con nuôi và có tư cách đạo đức tốt.
Do đó, người đang trực tiếp nuôi dưỡng một trẻ nhưng chưa đăng ký nên kiểm tra điều kiện và thực hiện thủ tục phù hợp thay vì mặc nhiên coi quan hệ nuôi dưỡng thực tế đã tương đương quan hệ con nuôi hợp pháp.
Cần làm gì khi đã nuôi con nhiều năm nhưng chưa đăng ký?
Nếu gia đình đã nuôi dưỡng một người như con ruột nhưng chưa đăng ký, nên kiểm tra hồ sơ trước khi phát sinh tranh chấp.
Một số giấy tờ, thông tin cần rà soát gồm:
- Giấy khai sinh của người được nhận nuôi;
- Thông tin về cha, mẹ đẻ;
- Giấy tờ chứng minh nơi cư trú;
- Thời điểm bắt đầu nhận nuôi;
- Tài liệu thể hiện quá trình chăm sóc, nuôi dưỡng;
- Sự đồng ý của cha mẹ đẻ hoặc người có quyền liên quan trong trường hợp pháp luật yêu cầu;
- Tuổi của người được nhận làm con nuôi;
- Các giấy tờ liên quan đến việc đăng ký nuôi con nuôi nếu trước đây đã từng thực hiện thủ tục.
Việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ sẽ giúp xác định chính xác liệu quan hệ giữa các bên có thể được đăng ký hoặc công nhận theo quy định pháp luật hay không.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Kết luận
Nhận con nuôi nhưng không đăng ký thì về nguyên tắc chưa làm phát sinh đầy đủ quan hệ cha mẹ nuôi – con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi. Pháp luật xác định cha mẹ nuôi và con nuôi trên cơ sở việc nhận nuôi đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký. Vì vậy, việc một người trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ trong nhiều năm không phải lúc nào cũng đủ để xác lập tư cách cha mẹ nuôi – con nuôi về mặt pháp lý.
Tuy nhiên, những trường hợp nhận nuôi đã hình thành từ trước và thuộc diện pháp luật có quy định chuyển tiếp có thể được xem xét khác. Khi phát sinh tranh chấp về thừa kế, tài sản, cấp dưỡng hoặc quyền chăm sóc, cần xác định thời điểm nhận nuôi, quá trình nuôi dưỡng và căn cứ pháp lý cụ thể thay vì chỉ dựa vào việc có hoặc không có giấy chứng nhận nuôi con nuôi.
