Trong quan hệ gia đình, việc cha mẹ, con cái hoặc những người thân cùng chung sống xảy ra mâu thuẫn là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, khi mâu thuẫn chuyển thành đối xử tồi tệ, hành hạ, đánh đập hoặc thường xuyên xâm phạm thân thể, sức khỏe của người thân, hành vi này có thể vượt khỏi phạm vi tranh chấp gia đình và bị xử lý theo pháp luật hình sự.
Đáng chú ý, Điều 185 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định riêng về Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình. Tùy tính chất hành vi và đối tượng bị xâm hại, người phạm tội có thể bị cảnh cáo, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 05 năm.
Ngược đãi, hành hạ cha mẹ, con cái khi nào bị coi là tội phạm?
Không phải mọi hành vi cãi vã hoặc mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái đều cấu thành tội phạm. Để xử lý hình sự theo Điều 185, cần xác định người thực hiện có hành vi đối xử tồi tệ hoặc bạo lực xâm phạm thân thể đối với những người có quan hệ gia đình hoặc quan hệ nuôi dưỡng được luật quy định.
Điều 185 bảo vệ nhiều nhóm đối tượng, bao gồm:
- Ông, bà;
- Cha, mẹ;
- Vợ, chồng;
- Con, cháu;
- Người có công nuôi dưỡng mình.
Như vậy, phạm vi của điều luật không chỉ giới hạn ở hành vi con ngược đãi cha mẹ, mà còn có thể áp dụng đối với trường hợp cha mẹ ngược đãi con hoặc một người hành hạ người có công nuôi dưỡng mình.
Hành vi “đối xử tồi tệ” được hiểu như thế nào?
Đối xử tồi tệ có thể thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn thường xuyên chửi mắng, chì chiết, bỏ mặc, đối xử hà khắc hoặc cố tình tạo ra tình trạng đau khổ kéo dài cho người thân.
Tuy nhiên, để xác định có cấu thành Điều 185 hay không, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá tính chất, mức độ, tần suất và hoàn cảnh của hành vi, chứ không chỉ dựa vào một lần xảy ra tranh cãi trong gia đình.
Đây cũng là điểm cần phân biệt với các hành vi bạo lực gia đình nói chung. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 xác định hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa hoặc hành vi cố ý khác xâm hại sức khỏe, tính mạng là hành vi bạo lực gia đình bị nghiêm cấm.
Hành hạ, bạo lực xâm phạm thân thể có thể bị xử lý hình sự
Hành vi đánh đập, gây đau đớn về thể chất hoặc liên tục sử dụng bạo lực đối với cha mẹ, con cái có thể là căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, nếu hành vi gây thương tích đạt mức độ nhất định thì ngoài Điều 185, cơ quan chức năng còn phải xem xét Điều 134 Bộ luật Hình sự về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
Do đó, cùng là hành vi đánh người thân nhưng tội danh áp dụng có thể khác nhau tùy vào mục đích, cách thức thực hiện, mức độ thương tích và các tình tiết cụ thể của vụ việc.
Lưu ý từ Luật sư Đặng Quý Tiên: Không nên mặc định cứ đánh cha mẹ hoặc con cái là bị xử lý theo Điều 185. Nếu hành vi gây thương tích nghiêm trọng, xâm phạm tính mạng hoặc có thêm các dấu hiệu khác, người thực hiện có thể bị xem xét về tội danh tương ứng theo Bộ luật Hình sự.
Dấu hiệu cấu thành Tội ngược đãi hoặc hành hạ người thân
Để xác định một người có phạm tội theo Điều 185 hay không, cần xem xét đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.
Chủ thể của tội phạm
Người thực hiện hành vi phải là người có quan hệ với nạn nhân thuộc phạm vi Điều 185, chẳng hạn con đối với cha mẹ, cha mẹ đối với con, vợ đối với chồng hoặc người được người khác nuôi dưỡng.
Đây là điểm đặc biệt của Điều 185.
Nếu A đánh một người hoàn toàn không có quan hệ thuộc phạm vi điều luật thì không thể chỉ dựa vào hành vi đánh người để áp dụng Điều 185. Khi đó, tùy tình tiết, có thể phải xem xét tội cố ý gây thương tích, hành hạ người khác hoặc tội danh khác.
Hành vi khách quan là ngược đãi hoặc hành hạ
Điều 185 sử dụng hai nhóm hành vi chính:
Đối xử tồi tệ hoặc có hành vi bạo lực xâm phạm thân thể.
Những hành vi này có thể diễn ra một lần hoặc nhiều lần, nhưng khi đánh giá trách nhiệm hình sự, cơ quan chức năng sẽ xem xét toàn bộ diễn biến để xác định mức độ nguy hiểm.
Ví dụ, một người thường xuyên đánh đập cha mẹ già, chửi mắng, bỏ mặc không chăm sóc dù cha mẹ phụ thuộc vào mình có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.
Lỗi của người phạm tội
Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý. Người thực hiện nhận thức được hành vi đối xử tồi tệ hoặc bạo lực của mình xâm phạm đến người thân nhưng vẫn thực hiện.
Động cơ có thể xuất phát từ mâu thuẫn gia đình, tranh chấp tài sản, ghen tuông, ép buộc hoặc những nguyên nhân khác. Tuy nhiên, cần căn cứ vào từng trường hợp cụ thể để đánh giá.
Mức phạt Tội ngược đãi hoặc hành hạ cha mẹ, con cái theo Điều 185
Điều 185 Bộ luật Hình sự quy định 02 khung hình phạt chính.
Khung cơ bản: Cảnh cáo, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm
Theo khoản 1 Điều 185, người nào đối xử tồi tệ hoặc có hành vi bạo lực xâm phạm thân thể ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình thì bị:
- Phạt cảnh cáo;
- Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm;
- Hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
Tuy nhiên, khoản 1 không áp dụng cho mọi hành vi xảy ra trong gia đình. Điều luật yêu cầu hành vi thuộc một trong những trường hợp cụ thể được quy định.
Theo nội dung Điều 185, trường hợp thứ nhất là thường xuyên làm cho nạn nhân bị đau đớn về thể xác hoặc tinh thần.
Điều này cho thấy yếu tố thường xuyên có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự đối với trường hợp ngược đãi, hành hạ.
Khung tăng nặng: Phạt tù từ 02 năm đến 05 năm
Theo khoản 2 Điều 185, nếu phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau thì người phạm tội bị phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:
- Đối với người dưới 16 tuổi;
- Đối với phụ nữ mà biết là có thai;
- Đối với người già yếu;
- Đối với người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng;
- Đối với người mắc bệnh hiểm nghèo.
Đây là những trường hợp pháp luật đánh giá nạn nhân thuộc nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương nên mức hình phạt được nâng lên đáng kể.
Ngược đãi cha mẹ có phải lúc nào cũng bị phạt tù?
Không.
Điều 185 quy định nhiều loại hình phạt, trong đó có cảnh cáo và cải tạo không giam giữ, bên cạnh hình phạt tù.
Việc Tòa án lựa chọn hình phạt nào phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, hậu quả, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng.
Ví dụ, nếu hành vi thuộc khoản 1 Điều 185 nhưng mức độ nguy hiểm không quá cao, người phạm tội có nhân thân tốt, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, Tòa án có thể cân nhắc hình phạt không phải tù nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.
Ngược lại, nếu hành vi diễn ra thường xuyên, kéo dài, gây đau đớn nghiêm trọng hoặc nạn nhân thuộc nhóm đặc biệt được bảo vệ thì trách nhiệm hình sự có thể nghiêm khắc hơn.
Phân biệt Điều 185 với Tội hành hạ người khác tại Điều 140
Đây là hai tội danh rất dễ bị nhầm lẫn.
Điều 140 Bộ luật Hình sự quy định về Tội hành hạ người khác, trong đó xử lý người đối xử tàn ác hoặc làm nhục người lệ thuộc mình nếu không thuộc trường hợp Điều 185.
Trong khi đó, Điều 185 tập trung vào hành vi ngược đãi, hành hạ đối với những người có quan hệ gia đình hoặc quan hệ nuôi dưỡng được điều luật xác định.
Có thể hình dung:
| Tiêu chí | Điều 140 | Điều 185 |
|---|---|---|
| Tội danh | Hành hạ người khác | Ngược đãi hoặc hành hạ người thân |
| Quan hệ đặc biệt | Người lệ thuộc | Ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng |
| Hành vi | Đối xử tàn ác, làm nhục người lệ thuộc | Đối xử tồi tệ hoặc bạo lực xâm phạm thân thể |
| Khung cơ bản | Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 03 tháng–02 năm | Cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù 06 tháng–03 năm |
Việc lựa chọn Điều 140 hay Điều 185 phải căn cứ vào mối quan hệ giữa người thực hiện và người bị hại cùng toàn bộ hành vi thực tế.
Nếu đánh cha mẹ gây thương tích thì xử lý theo Điều 185 hay Điều 134?
Đây là tình huống thực tế cần đặc biệt lưu ý.
Giả sử A thường xuyên đánh cha mình. Trong một lần đánh, A gây thương tích cho cha với tỷ lệ tổn thương cơ thể nhất định.
Khi đó, cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ xem xét hành vi dưới góc độ “ngược đãi cha mẹ”, mà còn phải đánh giá dấu hiệu của Tội cố ý gây thương tích theo Điều 134 Bộ luật Hình sự.
Nếu đủ yếu tố cấu thành một tội phạm khác, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm về tội danh tương ứng. Việc xác định có truy cứu một hay nhiều tội phụ thuộc vào toàn bộ hành vi và hậu quả thực tế.
Đây cũng là lý do người bị hại nên lưu giữ hồ sơ khám chữa bệnh, hình ảnh thương tích, video, tin nhắn, ghi âm, lời khai nhân chứng và các tài liệu thể hiện hành vi bạo lực diễn ra nhiều lần.
Người bị ngược đãi có thể làm gì để bảo vệ mình?
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 nghiêm cấm nhiều hành vi như hành hạ, ngược đãi, đánh đập, đe dọa, lăng mạ, chì chiết hoặc các hành vi cố ý xâm hại sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm thành viên gia đình.
Nếu đang bị bạo lực, người bị hại nên:
- Chủ động bảo đảm an toàn cho bản thân và người phụ thuộc;
- Lưu giữ chứng cứ về hành vi bạo lực;
- Đi khám và lưu hồ sơ y tế nếu bị tổn thương;
- Ghi nhận thông tin của người chứng kiến;
- Trình báo cơ quan có thẩm quyền khi hành vi có dấu hiệu tội phạm;
- Yêu cầu bảo vệ, hỗ trợ theo quy định về phòng, chống bạo lực gia đình.
Đặc biệt, không nên tự ý trả thù hoặc dùng bạo lực để đáp trả. Việc này có thể khiến chính người bị hại trở thành người vi phạm pháp luật nếu gây thương tích hoặc thực hiện hành vi phạm tội khác.
Lưu ý từ Luật sư Nguyễn Văn Hùng: Trong các vụ việc ngược đãi, hành hạ xảy ra kéo dài, chứng cứ về tần suất và diễn biến hành vi rất quan trọng. Vì vậy, người bị hại không nên chỉ thu thập chứng cứ của một lần xảy ra sự việc mà nên lưu lại các tài liệu thể hiện toàn bộ quá trình bạo lực nếu có thể.
Kết luận
Hành vi ngược đãi, hành hạ cha mẹ, con cái có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình theo Điều 185 Bộ luật Hình sự. Tùy trường hợp, người phạm tội có thể bị cảnh cáo, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm.
Tuy nhiên, nếu hành vi đồng thời gây thương tích, xâm phạm tính mạng hoặc có dấu hiệu của tội phạm khác thì cần xem xét thêm các quy định tương ứng của Bộ luật Hình sự. Việc xác định đúng tội danh và khung hình phạt phải dựa trên hành vi cụ thể, quan hệ giữa các bên, mức độ hậu quả và chứng cứ của vụ việc, không nên chỉ căn cứ vào tên gọi “bạo hành gia đình”.
Nếu bạn cần hỗ trợ, hãy đăng ký tư vấn trực tiếp hoặc online với Luật Thiên Mã để được giải đáp chi tiết, xây dựng phương án xử lý tối ưu với chi phí hợp lý, phải chăng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
