Trong chính sách hình sự, phụ nữ mang thai được xem là nhóm cần được bảo vệ đặc biệt do có những đặc điểm về sức khỏe và khả năng tự vệ. Vì vậy, khi người phạm tội cố ý thực hiện hành vi phạm tội đối với phụ nữ có thai, pháp luật có thể áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự để đánh giá nghiêm khắc hơn mức độ nguy hiểm của hành vi.
Tuy nhiên, cần phân biệt “phạm tội đối với phụ nữ có thai” là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự với trường hợp “phụ nữ mà biết là có thai” được chính điều luật về một tội danh cụ thể quy định là tình tiết định khung hình phạt. Việc phân biệt này có ý nghĩa quan trọng vì một tình tiết đã được sử dụng để định khung thì không được tiếp tục tính là tình tiết tăng nặng chung.
Phạm tội đối với phụ nữ có thai là tình tiết tăng nặng theo Điều 52 Bộ luật Hình sự
Theo điểm i khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, một trong những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là: “Phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai hoặc người đủ 70 tuổi trở lên.”
Quy định này được áp dụng khi người phạm tội thực hiện hành vi cố ý đối với người thuộc nhóm được pháp luật bảo vệ đặc biệt. Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tiếp tục hướng dẫn cụ thể cách áp dụng tình tiết này.
Không phải cứ nạn nhân là phụ nữ mang thai thì mọi trường hợp đều áp dụng
Một điểm rất đáng chú ý là Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn tình tiết tại điểm i khoản 1 Điều 52 chỉ áp dụng đối với trường hợp phạm tội do lỗi cố ý.
Đồng thời, việc áp dụng không phụ thuộc vào việc người phạm tội có biết hoặc không biết tại thời điểm thực hiện hành vi rằng người bị hại đang mang thai.
Ví dụ, A cố ý gây thương tích cho B. Tại thời điểm xảy ra vụ việc, B đang mang thai nhưng A không biết điều này.
Nếu hành vi của A cấu thành tội phạm do lỗi cố ý và tình tiết “phạm tội đối với phụ nữ có thai” không phải là dấu hiệu định tội hoặc định khung của tội đó, thì tình tiết tại điểm i khoản 1 Điều 52 vẫn có thể được xem xét áp dụng.
Lưu ý từ Luật sư Nguyễn Văn Hùng: Cụm từ “mà biết là có thai” thường xuất hiện trong một số điều luật về tội phạm cụ thể, nhưng không nên đồng nhất với tình tiết tăng nặng chung tại Điều 52. Đối với Điều 52, pháp luật hiện hành hướng dẫn theo hướng chỉ cần người phạm tội thực hiện hành vi cố ý đối với phụ nữ đang mang thai, không phụ thuộc vào việc họ có nhận biết tình trạng mang thai hay không.
“Phạm tội đối với phụ nữ có thai” và “biết là có thai” khác nhau thế nào?
Đây là vấn đề dễ gây nhầm lẫn khi áp dụng Bộ luật Hình sự.
Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại Điều 52
Tại điểm i khoản 1 Điều 52, pháp luật sử dụng cụm từ “phạm tội đối với … phụ nữ có thai”.
Theo hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, tình tiết này áp dụng đối với trường hợp phạm tội do lỗi cố ý và không phụ thuộc vào ý thức của người phạm tội về việc nạn nhân có thai.
Tình tiết định khung của một số tội danh
Trong khi đó, một số điều luật cụ thể lại quy định “phụ nữ mà biết là có thai” là tình tiết định khung tăng nặng.
Ví dụ điển hình là điểm c khoản 1 Điều 123 Bộ luật Hình sự về tội giết người quy định trường hợp:
“Giết phụ nữ mà biết là có thai”
là một trong các trường hợp thuộc khung hình phạt cao hơn của tội giết người.
Như vậy, trong trường hợp này, việc người phạm tội biết nạn nhân đang mang thai là yếu tố quan trọng để xác định tình tiết định khung.
Có thể hiểu đơn giản:
| Trường hợp | Cách áp dụng |
|---|---|
| Phạm tội cố ý đối với phụ nữ đang có thai | Có thể áp dụng điểm i khoản 1 Điều 52 nếu tình tiết này chưa được dùng để định tội/định khung |
| Tội danh quy định “phụ nữ mà biết là có thai” | Phải xem xét yếu tố người phạm tội có biết nạn nhân mang thai hay không |
| Tình tiết đã là dấu hiệu định khung | Không được tiếp tục tính là tình tiết tăng nặng theo Điều 52 |
Khi nào tình tiết này làm tăng trách nhiệm hình sự?
Điều 52 không quy định một mức cộng thêm cố định, chẳng hạn cứ phạm tội với phụ nữ có thai thì tự động cộng thêm 01 năm hoặc 02 năm tù.
Thay vào đó, theo khoản 1 Điều 52, các tình tiết tăng nặng là căn cứ để Tòa án xem xét khi quyết định hình phạt trong phạm vi khung hình phạt được áp dụng.
Do đó, mức hình phạt cuối cùng phải được xác định dựa trên:
- Tội danh mà người phạm tội bị truy cứu;
- Khung hình phạt của tội đó;
- Mức độ nguy hiểm của hành vi;
- Hậu quả xảy ra;
- Vai trò của bị cáo;
- Các tình tiết tăng nặng;
- Các tình tiết giảm nhẹ;
- Nhân thân của người phạm tội.
Ví dụ, nếu một người phạm tội cố ý gây thương tích đối với phụ nữ đang mang thai và tình trạng mang thai không phải là tình tiết định khung của Điều 134, Tòa án có thể xem xét điểm i khoản 1 Điều 52 khi quyết định hình phạt.
Ngược lại, nếu chính điều luật về tội danh đó đã sử dụng tình trạng mang thai của nạn nhân để xác định khung hình phạt thì không được tính thêm một lần theo Điều 52.
Không được áp dụng tình tiết tăng nặng hai lần
Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng khi xác định hình phạt.
Theo khoản 2 Điều 52 Bộ luật Hình sự, các tình tiết đã được Bộ luật Hình sự quy định là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì không được coi là tình tiết tăng nặng.
Điều này nhằm tránh việc một hành vi bị tính bất lợi cho người phạm tội hai lần.
Chẳng hạn, nếu một người bị xét xử về một tội danh mà trong khung hình phạt đã có tình tiết “phạm tội đối với phụ nữ mà biết là có thai”, Tòa án không được lấy chính tình tiết đó để tiếp tục áp dụng điểm i khoản 1 Điều 52 nhằm tăng hình phạt thêm một lần nữa. Nguyên tắc này cũng được các tài liệu hướng dẫn áp dụng Điều 52 nhấn mạnh.
Ví dụ thực tế về cách áp dụng
A và B có mâu thuẫn. A biết B đang mang thai nhưng vẫn cố ý đánh B gây thương tích.
Giả sử hành vi của A đủ yếu tố cấu thành một tội phạm và tình trạng mang thai của B không phải là tình tiết định khung của tội đó.
Khi quyết định hình phạt, Tòa án có thể xem xét:
Hành vi phạm tội + hậu quả + các tình tiết của vụ án + tình tiết “phạm tội đối với phụ nữ có thai”.
Nếu A còn có các tình tiết tăng nặng khác, Tòa án sẽ xem xét tổng thể theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Ngược lại, nếu điều luật áp dụng cho A đã quy định chính tình tiết này là tình tiết định khung thì không được tiếp tục áp dụng điểm i khoản 1 Điều 52.
Nếu người phạm tội không biết nạn nhân có thai thì sao?
Đây là tình huống thường gây tranh luận.
Theo Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, đối với tình tiết “phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai hoặc người đủ 70 tuổi trở lên”, nếu hành vi được thực hiện do lỗi cố ý thì việc áp dụng không phụ thuộc vào việc người phạm tội có nhận biết hay không nhận biết nạn nhân thuộc nhóm này tại thời điểm phạm tội.
Vì vậy, cần phân biệt với những điều luật sử dụng cụm từ “mà biết là có thai”. Trong trường hợp đó, yếu tố nhận thức của người phạm tội có thể là điều kiện để áp dụng chính tình tiết định khung của tội danh.
Một số tội danh có thể liên quan đến phụ nữ có thai
Tình trạng mang thai của nạn nhân có thể được pháp luật xem xét ở nhiều tội danh khác nhau.
Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác
Điều 134 Bộ luật Hình sự quy định nhiều trường hợp phạm tội có tình tiết liên quan đến đối tượng đặc biệt. Khi xử lý một vụ cố ý gây thương tích đối với phụ nữ có thai, cần kiểm tra xem tình trạng mang thai có phải là tình tiết định khung của trường hợp cụ thể hay chỉ được xem xét theo Điều 52.
Tội giết người
Đối với tội giết người, điểm c khoản 1 Điều 123 Bộ luật Hình sự quy định “giết phụ nữ mà biết là có thai” là trường hợp thuộc khung hình phạt tăng nặng. Đây là ví dụ rõ nhất cho việc pháp luật yêu cầu xem xét yếu tố “biết là có thai”.
Các tội danh khác
Ngoài các tội trên, tùy từng điều luật cụ thể, tình trạng mang thai của nạn nhân có thể là:
- Tình tiết định tội;
- Tình tiết định khung;
- Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Điều 52;
- Hoặc không có ý nghĩa trong việc định khung.
Do đó, không nên áp dụng máy móc điểm i khoản 1 Điều 52 cho mọi vụ án có nạn nhân là phụ nữ mang thai.
Phân biệt phụ nữ có thai là nạn nhân và người phạm tội là phụ nữ có thai
Một điểm khác cũng cần lưu ý là pháp luật quy định khác nhau giữa trường hợp phụ nữ có thai là người bị hại và trường hợp người phạm tội là phụ nữ có thai.
Điểm i khoản 1 Điều 52 áp dụng khi nạn nhân là phụ nữ có thai và người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội đối với họ.
Trong khi đó, phụ nữ có thai là người phạm tội lại có thể được xem xét các quy định có lợi hoặc chính sách nhân đạo riêng trong quá trình xử lý hình sự, thi hành hình phạt.
Vì vậy, không thể hiểu rằng cứ “liên quan đến phụ nữ mang thai” thì đều là tình tiết tăng nặng.
Lưu ý từ Luật sư Đặng Quý Tiên: Khi nghiên cứu hồ sơ, cần xác định chính xác người đang mang thai là người bị hại hay người phạm tội, sau đó mới xem xét điều luật tương ứng. Đặc biệt, phải kiểm tra tình trạng mang thai đã được sử dụng để định khung hay chưa trước khi áp dụng Điều 52.
Kết luận
Phạm tội đối với phụ nữ có thai là một trong những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự được quy định tại điểm i khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Theo hướng dẫn mới tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, tình tiết này áp dụng đối với trường hợp phạm tội do lỗi cố ý và không phụ thuộc vào việc người phạm tội có biết nạn nhân đang mang thai hay không.
Tuy nhiên, cần đặc biệt phân biệt tình tiết tăng nặng chung với tình tiết định khung như trường hợp “giết phụ nữ mà biết là có thai” tại Điều 123. Nếu tình trạng mang thai đã được sử dụng để định tội hoặc định khung thì không được tiếp tục áp dụng như một tình tiết tăng nặng theo Điều 52.
Nếu bạn cần hỗ trợ, hãy đăng ký tư vấn trực tiếp hoặc online với Luật Thiên Mã để được giải đáp chi tiết, xây dựng phương án xử lý tối ưu với chi phí hợp lý, phải chăng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
