Khi một người qua đời, tài sản họ để lại có thể được phân chia cho người thân hoặc những người được chỉ định trong di chúc. Tuy nhiên, không phải mọi thành viên trong gia đình đều đương nhiên có quyền hưởng di sản như nhau. Việc xác định những ai được hưởng di sản thừa kế cần căn cứ vào di chúc, quan hệ giữa người để lại di sản với người thừa kế và các quy định của pháp luật dân sự.

Vậy ai được quyền nhận di sản khi có di chúc hoặc không có di chúc? Vợ, chồng, con riêng, con nuôi, cháu hoặc người đang chăm sóc người đã mất có được hưởng thừa kế không? Bài viết dưới đây sẽ làm rõ 5 quy định quan trọng giúp xác định người có quyền hưởng di sản, cách phân chia và những trường hợp có thể không được nhận thừa kế.

Những ai được hưởng di sản thừa kế theo pháp luật?

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, một người có thể được hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Việc xác định người thừa kế phải căn cứ vào hình thức thừa kế được áp dụng và điều kiện cụ thể của từng trường hợp.

Người được chỉ định trong di chúc

Nếu người chết để lại di chúc hợp pháp, di sản về nguyên tắc được phân chia theo ý chí của người lập di chúc.

Người được hưởng di sản có thể là:

• Người thân trong gia đình như vợ, chồng, con, cha mẹ, anh chị em;
• Người không có quan hệ huyết thống với người để lại di sản;
• Cá nhân hoặc tổ chức được chỉ định hưởng di sản theo di chúc.

Ví dụ, A lập di chúc hợp pháp để lại căn nhà cho người bạn thân là B. Nếu di chúc có hiệu lực và không có căn cứ làm phát sinh quyền của người thừa kế bắt buộc hoặc vấn đề pháp lý khác, B có thể được nhận căn nhà theo nội dung di chúc.

Như vậy, người được hưởng di sản không nhất thiết phải là người thân của người đã mất. Người lập di chúc có quyền lựa chọn người thừa kế và phân định phần tài sản được hưởng trong phạm vi pháp luật cho phép.

Người thừa kế theo pháp luật

Nếu không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc thuộc những trường hợp khác mà pháp luật quy định phải chia thừa kế theo pháp luật, di sản sẽ được phân chia theo hàng thừa kế.

Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế theo pháp luật được chia thành 3 hàng:

Hàng thừa kế thứ nhất:

• Vợ hoặc chồng của người chết;
• Cha đẻ, mẹ đẻ;
• Cha nuôi, mẹ nuôi;
• Con đẻ, con nuôi.

Hàng thừa kế thứ hai:

• Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
• Anh ruột, chị ruột, em ruột;
• Cháu ruột mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.

Hàng thừa kế thứ ba:

• Cụ nội, cụ ngoại;
• Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột;
• Cháu ruột mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột;
• Chắt ruột mà người chết là cụ nội hoặc cụ ngoại.

Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có căn cứ pháp lý làm thay đổi quyền hưởng của một người.

Người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản theo quy định.

Vợ, chồng, con riêng, con nuôi có được hưởng di sản thừa kế không?

Quan hệ hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng là những căn cứ quan trọng để xác định quyền thừa kế. Tuy nhiên, mỗi quan hệ có những điều kiện pháp lý riêng.

Vợ hoặc chồng có được hưởng di sản không?

Có. Người đang là vợ hoặc chồng hợp pháp tại thời điểm người kia qua đời thuộc hàng thừa kế thứ nhất khi chia di sản theo pháp luật.

Nếu người chết có di chúc để lại tài sản cho người khác, người vợ hoặc chồng còn sống vẫn có thể được hưởng phần di sản bắt buộc nếu đáp ứng điều kiện tại Điều 644 Bộ luật Dân sự.

Cần lưu ý rằng khi xác định di sản, phải phân biệt tài sản riêng của người chết với phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung của vợ chồng. Không phải toàn bộ tài sản chung đều được xem là di sản để chia thừa kế.

Con đẻ và con nuôi có quyền thừa kế như nhau không?

Có. Con đẻ và con nuôi hợp pháp đều thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ theo pháp luật.

Theo Điều 653 Bộ luật Dân sự, con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau. Đồng thời, quyền thừa kế giữa con nuôi với cha mẹ đẻ cũng được xem xét theo quy định pháp luật.

Do đó, không thể chỉ dựa vào việc một người là con nuôi để loại họ khỏi hàng thừa kế của cha mẹ nuôi.

Con riêng có được hưởng di sản của bố dượng, mẹ kế không?

Con riêng có thể được hưởng di sản của bố dượng hoặc mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con theo Điều 654 Bộ luật Dân sự.

Tuy nhiên, không phải cứ có quan hệ hôn nhân giữa cha hoặc mẹ ruột với người khác thì con riêng đương nhiên trở thành người thừa kế theo pháp luật của người đó. Cần xem xét quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế và các căn cứ pháp lý liên quan.

Cháu có được hưởng di sản trực tiếp của ông bà không?

Cháu có thể thuộc hàng thừa kế thứ hai của ông bà theo quy định pháp luật. Ngoài ra, trong trường hợp cha hoặc mẹ của cháu chết trước hoặc chết cùng thời điểm với ông bà để lại di sản, cháu có thể được hưởng thừa kế thế vị nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Thừa kế thế vị được quy định tại Điều 652 Bộ luật Dân sự. Theo đó, cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Trường hợp đáp ứng điều kiện tiếp theo, chắt cũng có thể được hưởng thế vị theo quy định.

Người không được chỉ định trong di chúc có được hưởng di sản không?

Có thể.

Không phải cứ không được ghi tên trong di chúc thì chắc chắn không được hưởng di sản. Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định một số người vẫn được hưởng phần di sản bắt buộc, ngay cả khi người lập di chúc không cho hưởng hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức luật định.

Những người được hưởng di sản không phụ thuộc nội dung di chúc

Những người sau đây có thể được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, nếu di sản được chia theo pháp luật nhưng họ không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được cho hưởng ít hơn mức đó:

• Con chưa thành niên;
• Cha, mẹ của người chết;
• Vợ hoặc chồng của người chết;
• Con thành niên không có khả năng lao động.

Quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của một số người có quan hệ gia đình gần gũi hoặc có khả năng tự bảo đảm cuộc sống hạn chế.

Tuy nhiên, quyền hưởng di sản bắt buộc không áp dụng trong mọi trường hợp. Chẳng hạn, người từ chối nhận di sản hợp lệ hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự có thể không được áp dụng quy định này.

Ví dụ về quyền hưởng di sản bắt buộc

Ông A qua đời, để lại di chúc hợp pháp cho toàn bộ tài sản của mình cho một người bạn. Ông A còn vợ và một người con chưa thành niên.

Trong trường hợp này, người vợ và người con chưa thành niên có thể được hưởng phần di sản bắt buộc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự, dù không được chỉ định trong di chúc, nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

Khi xác định phần được hưởng, cần tính toán dựa trên giá trị di sản thực tế, số người thuộc diện thừa kế theo pháp luật và các quy định liên quan. Không nên mặc nhiên lấy toàn bộ tài sản của người chết làm căn cứ chia nếu tài sản đó còn bao gồm phần sở hữu của người khác hoặc phải thực hiện nghĩa vụ tài sản.

Trường hợp nào không được quyền hưởng di sản thừa kế?

Không phải mọi người thuộc hàng thừa kế hoặc được chỉ định trong di chúc đều chắc chắn được nhận di sản.

Theo Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015, một số trường hợp không được quyền hưởng di sản gồm:

• Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản; xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó;
• Người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản;
• Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản mà người đó có quyền hưởng;
• Người có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản lập di chúc; giả mạo, sửa chữa, hủy hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái với ý chí của người để lại di sản.

Tuy nhiên, pháp luật có quy định ngoại lệ: người thuộc một trong các trường hợp trên vẫn có thể được hưởng di sản nếu người để lại di sản đã biết hành vi đó nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc.

Người bị truất quyền hưởng di sản có được nhận thừa kế không?

Người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế. Tuy nhiên, việc truất quyền không đồng nghĩa trong mọi trường hợp người đó sẽ không nhận được bất kỳ phần tài sản nào.

Cần xem xét người bị truất quyền có thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 hay không và có đáp ứng các điều kiện áp dụng quy định này không.

Ngoài ra, việc một người không được nhận di sản theo di chúc cũng khác với trường hợp họ không có quyền hưởng di sản theo Điều 621. Đây là hai căn cứ pháp lý khác nhau, cần phân biệt khi giải quyết tranh chấp thừa kế.

Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Khi có tranh chấp về người được hưởng di sản, cần thu thập giấy tờ chứng minh quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi con nuôi, nội dung di chúc và các tài liệu liên quan. Việc xác định đúng tư cách người thừa kế ngay từ đầu giúp hạn chế nguy cơ bỏ sót người có quyền lợi hoặc phân chia tài sản không đúng quy định.

Người hưởng di sản có phải chịu nghĩa vụ tài sản của người đã mất không?

Có. Người hưởng di sản không chỉ có quyền nhận tài sản mà còn có thể phải thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại theo quy định.

Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Điều này có nghĩa người thừa kế không mặc nhiên phải dùng toàn bộ tài sản riêng của mình để thanh toán các khoản nợ vượt quá phần di sản nhận được.

Những nghĩa vụ nào có thể được thanh toán từ di sản?

Tùy trường hợp, di sản có thể được sử dụng để thanh toán các khoản như:

• Chi phí mai táng hợp lý;
• Khoản cấp dưỡng còn thiếu;
• Tiền công lao động còn nợ;
• Tiền bồi thường thiệt hại;
• Thuế và các khoản phải nộp ngân sách nhà nước;
• Các khoản nợ đối với cá nhân, tổ chức;
• Những nghĩa vụ tài sản khác theo quy định.

Thứ tự thanh toán các nghĩa vụ và chi phí liên quan đến thừa kế được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự.

Ví dụ về việc thực hiện nghĩa vụ tài sản

B qua đời, để lại tài sản trị giá 1 tỷ đồng và khoản nợ hợp pháp 200 triệu đồng. Sau khi xác định di sản, các nghĩa vụ và chi phí liên quan được giải quyết theo quy định, phần tài sản còn lại mới được phân chia cho những người thừa kế.

Nếu di sản đã được chia, mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng nhưng không vượt quá phần tài sản mà mình đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Do đó, khi xác định phần thừa kế, các bên không nên chỉ tính giá trị tài sản mà còn phải rà soát nghĩa vụ tài sản của người đã mất.

Làm thế nào để xác định chính xác ai được hưởng di sản thừa kế?

Để xác định đúng người thừa kế và phần di sản mỗi người được nhận, có thể thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Xác định di sản của người chết. Cần làm rõ tài sản riêng, phần sở hữu của người chết trong tài sản chung và các nghĩa vụ tài sản liên quan.

Bước 2: Kiểm tra di chúc. Nếu có di chúc, cần xem xét hình thức, nội dung, hiệu lực và người được chỉ định hưởng di sản.

Bước 3: Xác định người thừa kế theo pháp luật. Nếu không có di chúc hoặc thuộc trường hợp chia theo pháp luật, cần xác định đầy đủ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, thứ hai và thứ ba.

Bước 4: Xem xét các quyền đặc biệt và trường hợp loại trừ. Cần kiểm tra quyền hưởng di sản bắt buộc, thừa kế thế vị, việc từ chối nhận di sản và những trường hợp không có quyền hưởng di sản.

Bước 5: Tính phần di sản được nhận. Sau khi xác định di sản và các nghĩa vụ tài sản, tiến hành phân chia theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Nếu những người thừa kế không thống nhất về di chúc, quan hệ thừa kế hoặc tỷ lệ phân chia, các bên có thể thương lượng, lập văn bản thỏa thuận hoặc yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo quy định.

>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!

Đặt lịch tư vấn

Kết luận

Những ai được hưởng di sản thừa kế phụ thuộc chủ yếu vào việc người chết có để lại di chúc hợp pháp hay không. Nếu có di chúc, di sản về nguyên tắc được chia theo ý chí của người lập di chúc, nhưng vẫn phải xem xét quyền hưởng di sản bắt buộc và các giới hạn pháp luật. Nếu không có di chúc hoặc thuộc trường hợp chia theo pháp luật, di sản được phân chia theo ba hàng thừa kế, trong đó những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau và hàng sau chỉ được hưởng khi đáp ứng điều kiện luật định.

Để tránh tranh chấp, người có quyền lợi liên quan nên xác định rõ khối di sản, rà soát giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình, kiểm tra hiệu lực di chúc và các nghĩa vụ tài sản của người đã mất. Trường hợp có bất đồng về người thừa kế hoặc cách phân chia tài sản, việc tham khảo luật sư và thực hiện đúng thủ tục pháp lý sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.