Nhập khẩu phế liệu từ nước ngoài để tái chế, làm nguyên liệu sản xuất phải đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ môi trường theo quy định pháp luật. Nếu doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu không thuộc danh mục được phép, không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật hoặc chứa nhiều tạp chất, chất thải nguy hại, hành vi này có thể dẫn đến việc bị xử phạt hành chính, buộc tái xuất hoặc xử lý lô hàng theo quy định.

Vậy nhập khẩu phế liệu không đáp ứng điều kiện môi trường để tái chế có thể bị xử lý hình sự không? Trách nhiệm pháp lý được xác định như thế nào nếu doanh nghiệp cố tình nhập khẩu, đưa phế liệu vào sản xuất hoặc xử lý chất thải phát sinh trái pháp luật? Bài viết dưới đây phân tích những trường hợp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự và các yếu tố cần xem xét theo quy định hiện hành.

Nhập khẩu phế liệu không đạt chuẩn môi trường có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng không phải mọi trường hợp nhập khẩu phế liệu không đạt chuẩn đều cấu thành tội phạm. Cơ quan có thẩm quyền phải xác định hành vi cụ thể, tính chất lô hàng, hậu quả, mức độ vi phạm và các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự.

Theo Điều 71 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, đã được sửa đổi, bổ sung, phế liệu nhập khẩu từ nước ngoài phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường và thuộc danh mục phế liệu được phép nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất. Tổ chức, cá nhân nhập khẩu còn phải đáp ứng các yêu cầu về cơ sở sản xuất, công nghệ tái chế, giấy phép môi trường, ký quỹ bảo vệ môi trường và cam kết tái xuất hoặc xử lý trong trường hợp phế liệu không đáp ứng yêu cầu.

Nếu vi phạm các điều kiện trên, doanh nghiệp có thể bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính và biện pháp khắc phục hậu quả. Trường hợp hành vi đồng thời thỏa mãn các dấu hiệu của tội phạm về môi trường hoặc tội phạm khác, cá nhân có liên quan và pháp nhân thương mại có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định.

Những hành vi nhập khẩu phế liệu nào có thể vi phạm pháp luật?

Trong hoạt động nhập khẩu phế liệu để tái chế, một số hành vi thường tiềm ẩn rủi ro pháp lý gồm:

• Nhập khẩu phế liệu không thuộc danh mục được phép nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất.
• Nhập khẩu phế liệu không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật môi trường.
• Sử dụng hồ sơ, chứng từ hoặc thông tin không đúng sự thật để thực hiện thủ tục nhập khẩu.
• Nhập khẩu phế liệu khi không đáp ứng điều kiện về cơ sở sản xuất, công nghệ xử lý hoặc giấy phép môi trường theo quy định.
• Cố tình đưa phế liệu không đạt chuẩn vào sản xuất, để phát sinh chất thải và không xử lý đúng quy định.
• Đổ, thải, chôn lấp trái pháp luật tạp chất hoặc chất thải nguy hại phát sinh từ lô phế liệu nhập khẩu.

Cần phân biệt hành vi vi phạm điều kiện nhập khẩu với hành vi gây ô nhiễm môi trường hoặc quản lý chất thải trái pháp luật. Tùy tình tiết vụ việc, một hành vi có thể chỉ bị xử phạt hành chính; hành vi khác có thể bị xem xét theo một hoặc nhiều điều luật hình sự nếu đủ căn cứ.

Có thể bị truy cứu về tội gây ô nhiễm môi trường không?

Một trong những tội danh cần xem xét là tội gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự.

Tội danh này không được xác định chỉ dựa trên việc lô phế liệu nhập khẩu không đáp ứng quy chuẩn. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đối chiếu hành vi thực tế với các dạng hành vi, ngưỡng định lượng, mức độ nguy hại, hậu quả và những điều kiện truy cứu trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 235.

Trường hợp phế liệu bị đổ, thải hoặc chôn lấp trái pháp luật

Ví dụ, doanh nghiệp nhập khẩu một lô phế liệu lẫn nhiều chất thải nguy hại. Sau khi bị phát hiện không đáp ứng điều kiện môi trường, doanh nghiệp không tái xuất hoặc xử lý theo quy định mà tự ý chôn lấp phần chất thải này trên đất trống.

Trong trường hợp đó, hành vi chôn lấp trái pháp luật có thể được xem xét theo Điều 235 nếu đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội gây ô nhiễm môi trường, bao gồm các điều kiện về loại chất thải, khối lượng hoặc những căn cứ khác mà điều luật quy định.

Ngược lại, nếu chỉ có vi phạm về thủ tục nhập khẩu mà chưa có căn cứ xác định hành vi cấu thành tội phạm theo Điều 235, không thể tự động kết luận doanh nghiệp phạm tội gây ô nhiễm môi trường.

Trường hợp chất thải phát sinh trong quá trình tái chế

Quá trình tái chế phế liệu có thể tạo ra tạp chất, nước thải, khí thải hoặc chất thải nguy hại. Nếu doanh nghiệp xả thải vượt quy chuẩn, xử lý chất thải trái pháp luật hoặc thực hiện hành vi khác thuộc trường hợp bị truy cứu theo Điều 235, người có liên quan có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Khi đánh giá trách nhiệm hình sự, cần xem xét cả nguồn gốc lô phế liệu và cách doanh nghiệp quản lý, xử lý chất thải. Việc nhập khẩu không đạt chuẩn và việc gây ô nhiễm môi trường là những vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất về mặt pháp lý.

Làm giả hồ sơ nhập khẩu phế liệu có thể bị xử lý hình sự về tội gì?

Nếu doanh nghiệp sử dụng hồ sơ giả, tài liệu giả hoặc thông tin gian dối để đưa phế liệu vào Việt Nam, trách nhiệm pháp lý sẽ phụ thuộc vào loại giấy tờ, chủ thể thực hiện, mục đích và cách thức gian dối.

Tùy trường hợp, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét các tội danh liên quan đến làm giả hoặc sử dụng tài liệu giả, lừa đảo, buôn lậu hoặc các tội phạm khác nếu hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu pháp lý tương ứng.

Chẳng hạn, doanh nghiệp cố ý sử dụng tài liệu giả để chứng minh lô phế liệu đáp ứng điều kiện môi trường có thể bị xem xét trách nhiệm về hành vi liên quan đến tài liệu giả. Nếu có thêm hành vi gian lận trong thủ tục hải quan hoặc vận chuyển hàng hóa trái pháp luật qua biên giới, cần tiếp tục xác định có đủ căn cứ áp dụng các quy định hình sự tương ứng hay không.

Không thể chỉ dựa vào việc hồ sơ có sai lệch để kết luận ngay một tội danh cụ thể. Cần xác minh tài liệu nào bị làm giả, ai thực hiện, mức độ nhận thức và mục đích của hành vi.

Doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu không đạt chuẩn có thể bị xử phạt như thế nào?

Nếu hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, tổ chức, cá nhân vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành về bảo vệ môi trường, hải quan và các lĩnh vực có liên quan.

Tùy tính chất vi phạm, biện pháp xử lý có thể bao gồm:

• Phạt tiền theo hành vi và mức độ vi phạm.
• Buộc tái xuất lô phế liệu không đáp ứng yêu cầu môi trường.
• Buộc xử lý chất thải, tạp chất theo quy định nếu không thể tái xuất và thuộc trường hợp pháp luật cho phép xử lý tại Việt Nam.
• Buộc khắc phục ô nhiễm, phục hồi môi trường hoặc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả khác theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
• Áp dụng biện pháp bổ sung hoặc đình chỉ hoạt động trong trường hợp pháp luật quy định.

Mức xử phạt cụ thể phụ thuộc vào loại phế liệu, khối lượng, tính chất vi phạm, hậu quả và quy định áp dụng tại thời điểm xảy ra hành vi. Do đó, cần xác định chính xác hành vi trước khi kết luận mức phạt.

Cá nhân và pháp nhân thương mại có thể cùng bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?

Có thể, nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Theo Bộ luật Hình sự, pháp nhân thương mại có thể phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội phạm được quy định tại Điều 76, trong đó có tội gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235. Việc truy cứu pháp nhân phải đáp ứng các điều kiện tại Điều 75, bao gồm hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân theo quy định.

Bên cạnh đó, cá nhân trực tiếp tổ chức, chỉ đạo hoặc thực hiện hành vi vi phạm cũng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Việc xử lý pháp nhân không mặc nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân có liên quan.

Vì vậy, nếu doanh nghiệp cố tình nhập khẩu phế liệu không đạt chuẩn, tổ chức đổ thải hoặc chôn lấp chất thải nguy hại nhằm giảm chi phí xử lý, cơ quan có thẩm quyền cần xác minh vai trò của doanh nghiệp và từng cá nhân liên quan để xác định trách nhiệm tương ứng.

Ví dụ về trách nhiệm pháp lý khi nhập khẩu phế liệu không đạt chuẩn

Công ty A nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu tái chế. Khi kiểm tra, cơ quan chức năng phát hiện lô hàng không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Thay vì thực hiện việc tái xuất hoặc xử lý theo quy định, công ty tự ý đưa lô hàng vào cơ sở sản xuất và chôn lấp phần chất thải nguy hại phát sinh tại khu đất bên cạnh.

Trong trường hợp này, cơ quan chức năng cần xác minh riêng từng hành vi: vi phạm điều kiện nhập khẩu, việc đưa phế liệu vào sản xuất và hành vi chôn lấp chất thải. Nếu hành vi chôn lấp đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự, công ty và những cá nhân có liên quan có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định.

Nếu chưa đủ căn cứ truy cứu hình sự, công ty vẫn có thể bị xử phạt hành chính và buộc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng.

>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!

Đặt lịch tư vấn

Kết luận

Nhập khẩu phế liệu không đáp ứng điều kiện môi trường để tái chế có thể bị xử lý hình sự, nhưng không phải mọi trường hợp đều cấu thành tội phạm. Trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào hành vi cụ thể, đặc điểm lô phế liệu, cách thức xử lý chất thải, hậu quả và các dấu hiệu pháp lý của tội danh liên quan. Trong đó, tội gây ô nhiễm môi trường theo Điều 235 Bộ luật Hình sự có thể được xem xét nếu hành vi thực tế thuộc trường hợp luật định.

Doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu cần kiểm tra danh mục phế liệu được phép nhập khẩu, quy chuẩn kỹ thuật, giấy phép môi trường và các điều kiện liên quan trước khi thực hiện thủ tục. Nếu phát hiện lô hàng không đạt yêu cầu, cần xử lý theo đúng quy định thay vì tự ý đưa vào sản xuất, đổ thải hoặc chôn lấp, bởi những hành vi phát sinh sau đó có thể làm tăng đáng kể rủi ro pháp lý.