Sau khi một người qua đời, tài sản thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp của họ có thể được chuyển cho người thừa kế theo di chúc hoặc theo quy định pháp luật. Để xác lập quyền đối với tài sản, người thừa kế cần thực hiện các thủ tục liên quan, trong đó khai nhận di sản thừa kế là một thủ tục thường được quan tâm khi nhận nhà đất, tiền gửi ngân hàng hoặc tài sản có giá trị khác.

Vậy khai nhận di sản thừa kế là gì, ai có quyền thực hiện, cần chuẩn bị những giấy tờ nào và quy trình tiến hành ra sao? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ các vấn đề quan trọng, đồng thời phân biệt khai nhận di sản với thỏa thuận phân chia di sản để lựa chọn thủ tục phù hợp với trường hợp thực tế.

Khai nhận di sản thừa kế là gì?

Khai nhận di sản thừa kế là việc người có quyền hưởng di sản thực hiện thủ tục xác lập, ghi nhận quyền nhận di sản do người đã chết để lại theo căn cứ thừa kế hợp pháp.

Di sản thừa kế được xác định theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.

Tùy từng trường hợp, di sản có thể bao gồm:

• Quyền sử dụng đất, nhà ở và công trình gắn liền với đất thuộc quyền của người chết;
• Tiền gửi tiết kiệm, tiền trong tài khoản ngân hàng;
• Tiền, vàng, xe ô tô, xe máy và các động sản khác;
• Cổ phần, phần vốn góp và quyền tài sản hợp pháp;
• Các tài sản khác được pháp luật công nhận.

Không phải mọi tài sản mà người chết từng quản lý hoặc sử dụng đều đương nhiên trở thành di sản. Trước khi thực hiện thủ tục, cần xác định quyền sở hữu, quyền sử dụng của người chết, phần tài sản thuộc người khác và các nghĩa vụ tài sản liên quan.

Ai có quyền khai nhận di sản thừa kế?

Người có quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật có thể thực hiện các thủ tục nhận di sản theo quy định.

Đối với thủ tục công chứng văn bản khai nhận di sản, cần phân biệt trường hợp chỉ có một người thừa kế theo pháp luật với trường hợp có nhiều người cùng được hưởng di sản nhưng thống nhất không phân chia di sản. Nếu những người thừa kế muốn chia tài sản theo tỷ lệ hoặc thống nhất giao tài sản cụ thể cho từng người, thủ tục thỏa thuận phân chia di sản thường phù hợp hơn.

Trường hợp có di chúc, cần kiểm tra tính hợp pháp của di chúc, người được chỉ định hưởng di sản và quyền của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo quy định pháp luật.

Trường hợp nào cần thực hiện khai nhận di sản thừa kế?

Thủ tục nhận di sản thường được thực hiện khi người thừa kế cần xác lập quyền đối với tài sản do người chết để lại hoặc cần hoàn thiện giấy tờ để đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng.

Nhận di sản là nhà đất

Đây là một trong những trường hợp phổ biến nhất. Người thừa kế cần xác định nhà đất thuộc quyền sử dụng, sở hữu của người chết và chuẩn bị giấy tờ pháp lý liên quan.

Sau khi hoàn tất thủ tục thừa kế phù hợp, người nhận di sản có thể thực hiện thủ tục đăng ký biến động đất đai, đăng ký quyền sở hữu nhà ở hoặc cập nhật thông tin trên giấy chứng nhận theo quy định.

Nếu nhà đất đang có tranh chấp, chưa xác định được chủ sử dụng hợp pháp hoặc giấy tờ không đầy đủ, việc công chứng có thể gặp trở ngại và cần giải quyết vấn đề pháp lý trước.

Nhận tiền gửi tiết kiệm hoặc tiền trong tài khoản ngân hàng

Khi chủ tài khoản qua đời, người thừa kế có thể cần chứng minh tư cách hưởng di sản để yêu cầu ngân hàng giải quyết việc nhận tiền.

Tùy hồ sơ và quy trình của ngân hàng, giấy tờ chứng minh quyền thừa kế có thể bao gồm văn bản công chứng về di sản, giấy tờ nhân thân, giấy chứng tử và tài liệu liên quan đến tài khoản.

Nhận cổ phần, phần vốn góp hoặc tài sản khác

Di sản có thể là cổ phần, phần vốn góp trong doanh nghiệp, xe hoặc các quyền tài sản khác. Với từng loại tài sản, người thừa kế cần kiểm tra điều kiện chuyển quyền, hồ sơ quản lý tài sản và quy định pháp luật chuyên ngành.

Không nên cho rằng chỉ cần có giấy tờ khai nhận di sản là mọi tài sản sẽ tự động chuyển sang tên người thừa kế. Sau khi xác lập quyền thừa kế, có thể vẫn cần thực hiện thêm thủ tục tại cơ quan, tổ chức quản lý tài sản.

Bạn có thể tham khảo thêm: Khai nhận di sản thừa kế đồng sở hữu: 5 quy định cần biết

Hồ sơ khai nhận di sản thừa kế gồm những giấy tờ gì?

Hồ sơ cụ thể phụ thuộc vào loại di sản, căn cứ hưởng thừa kế và tình trạng giấy tờ của người để lại di sản. Khi yêu cầu công chứng, người thừa kế nên chuẩn bị các nhóm tài liệu sau:

Giấy tờ về người để lại di sản

• Giấy chứng tử hoặc giấy tờ hợp pháp chứng minh người để lại di sản đã chết;
• Giấy tờ tùy thân và thông tin nhân thân của người chết nếu có;
• Di chúc hợp pháp, nếu thừa kế theo di chúc;
• Giấy tờ liên quan đến nơi cư trú cuối cùng của người chết khi cần xác định địa điểm niêm yết.

Giấy tờ của người nhận di sản

• Căn cước hoặc giấy tờ tùy thân hợp lệ;
• Giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn hoặc tài liệu chứng minh quan hệ với người chết, tùy trường hợp;
• Giấy tờ chứng minh tư cách người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật;
• Văn bản ủy quyền hợp lệ nếu thực hiện thông qua người đại diện và pháp luật cho phép.

Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản

Tùy loại di sản, cần chuẩn bị giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, giấy đăng ký xe, sổ tiết kiệm, thông tin tài khoản hoặc giấy tờ khác chứng minh tài sản thuộc người chết.

Nếu tài sản là tài sản chung của vợ chồng hoặc đồng sở hữu với người khác, cần xác định phần quyền của người chết trước khi xác định khối di sản.

Giấy tờ bổ sung theo từng trường hợp

Công chứng viên có thể yêu cầu bổ sung tài liệu để xác minh quan hệ thừa kế, tính hợp pháp của di chúc, tình trạng sở hữu tài sản hoặc thông tin về những người có quyền lợi liên quan.

Vì vậy, trước khi nộp hồ sơ, nên liên hệ tổ chức hành nghề công chứng để được hướng dẫn theo đúng tình trạng thực tế, tránh phải đi lại nhiều lần.

>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!

Đặt lịch tư vấn

Thủ tục khai nhận di sản thừa kế thực hiện như thế nào?

Quy trình thực tế thường gồm các bước sau, nhưng có thể khác nhau tùy loại tài sản và hồ sơ cụ thể.

Bước 1: Xác định người thừa kế và khối di sản

Trước tiên, cần xác định người chết có để lại di chúc hay không, ai là người được hưởng di sản và tài sản nào thuộc khối di sản.

Nếu thừa kế theo pháp luật, cần xác định hàng thừa kế theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015. Những người cùng hàng thừa kế về nguyên tắc được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có căn cứ pháp lý khác.

Đồng thời, cần rà soát các nghĩa vụ tài sản của người chết và xác định tài sản chung, tài sản riêng để tránh đưa nhầm tài sản của người khác vào hồ sơ thừa kế.

Bước 2: Chuẩn bị và nộp hồ sơ

Người có yêu cầu nộp hồ sơ tại tổ chức hành nghề công chứng phù hợp với quy định hiện hành. Công chứng viên sẽ kiểm tra giấy tờ, xác định phạm vi yêu cầu và yêu cầu bổ sung nếu hồ sơ chưa đầy đủ hoặc có điểm cần làm rõ.

Nếu phát hiện dấu hiệu tranh chấp, thông tin không thống nhất hoặc căn cứ thừa kế chưa rõ ràng, hồ sơ có thể cần được xác minh thêm hoặc chưa đủ điều kiện để công chứng.

Bước 3: Thực hiện thủ tục niêm yết

Đối với hồ sơ công chứng về di sản thuộc trường hợp phải niêm yết, tổ chức hành nghề công chứng thực hiện việc niêm yết theo quy định pháp luật.

Nội dung niêm yết nhằm thông báo về người để lại di sản, người nhận di sản và tài sản liên quan để những người có quyền lợi liên quan có cơ hội phản ánh nếu phát hiện việc bỏ sót người thừa kế, bỏ sót tài sản hoặc tài sản không thuộc quyền của người chết.

Thời hạn niêm yết theo quy định hiện hành là 15 ngày. Địa điểm niêm yết được xác định theo quy định về nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản và địa điểm có bất động sản, nếu thuộc trường hợp phải niêm yết tại nơi có bất động sản.

Bước 4: Ký văn bản và hoàn tất công chứng

Sau khi hồ sơ đáp ứng điều kiện và hoàn thành các thủ tục cần thiết, người có quyền yêu cầu thực hiện việc ký văn bản tương ứng. Công chứng viên kiểm tra ý chí tự nguyện, năng lực hành vi và tính hợp pháp của hồ sơ trước khi chứng nhận.

Người thừa kế cần đọc kỹ nội dung văn bản, đặc biệt là thông tin nhân thân, mô tả tài sản, căn cứ hưởng thừa kế và phạm vi quyền được xác lập.

Bước 5: Thực hiện thủ tục đăng ký tài sản nếu cần

Nếu di sản là nhà đất hoặc tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, người thừa kế cần tiếp tục thực hiện thủ tục tại cơ quan có thẩm quyền.

Đối với quyền sử dụng đất, có thể cần đăng ký biến động hoặc thực hiện thủ tục đăng ký phù hợp để ghi nhận người nhận thừa kế. Các nghĩa vụ tài chính và giấy tờ cần nộp phụ thuộc vào trường hợp cụ thể.

Khai nhận di sản thừa kế mất bao lâu?

Thời gian thực hiện phụ thuộc vào việc hồ sơ có đầy đủ hay không, có cần xác minh thêm hay không và có phát sinh khiếu nại, tranh chấp trong thời gian niêm yết hay không.

Riêng thời hạn niêm yết theo quy định là 15 ngày đối với trường hợp thuộc diện phải niêm yết. Ngoài khoảng thời gian này, người yêu cầu còn cần thời gian chuẩn bị hồ sơ, kiểm tra giấy tờ, ký văn bản và thực hiện thủ tục đăng ký tài sản nếu có.

Nếu thiếu giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy tờ tài sản không thống nhất hoặc có người phản đối việc khai nhận, thời gian giải quyết có thể kéo dài. Vì vậy, không nên chỉ căn cứ vào thời hạn niêm yết để khẳng định toàn bộ thủ tục sẽ hoàn thành trong đúng 15 ngày.

Chi phí khai nhận di sản thừa kế gồm những khoản nào?

Chi phí có thể gồm nhiều khoản khác nhau tùy loại tài sản, giá trị di sản và thủ tục cần thực hiện.

Các khoản thường gặp gồm:

• Phí công chứng: được xác định theo quy định về phí công chứng và giá trị tài sản hoặc giá trị hợp đồng, giao dịch trong trường hợp tương ứng;
• Chi phí soạn thảo, sao chụp, dịch thuật hoặc xác minh: có thể phát sinh tùy yêu cầu và hồ sơ;
• Chi phí đăng ký tài sản: áp dụng khi cần đăng ký biến động, sang tên hoặc cập nhật thông tin tài sản;
• Thuế, lệ phí liên quan: tùy loại tài sản, quan hệ giữa người thừa kế với người chết và điều kiện miễn, giảm theo pháp luật thuế.

Ví dụ, đối với nhà đất, người thừa kế có thể cần kiểm tra nghĩa vụ về thuế thu nhập cá nhân, lệ phí trước bạ và các khoản phí đăng ký. Một số trường hợp nhận thừa kế giữa những người có quan hệ thân thích thuộc diện được miễn thuế hoặc lệ phí nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.

Do đó, muốn xác định chính xác chi phí, cần biết loại tài sản, giá trị tài sản, quan hệ giữa người nhận và người để lại di sản, cũng như thủ tục đăng ký phải thực hiện.

Phân biệt khai nhận di sản và thỏa thuận phân chia di sản thừa kế

Hai thủ tục này đều liên quan đến việc xác lập quyền của người thừa kế nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Khai nhận di sản thừa kế thường phù hợp với trường hợp chỉ có một người được hưởng di sản theo pháp luật hoặc nhiều người cùng hưởng nhưng thống nhất không phân chia khối di sản đó, theo điều kiện pháp luật áp dụng.

Trong khi đó, thỏa thuận phân chia di sản thừa kế thường được sử dụng khi có nhiều người thừa kế và họ thống nhất cách phân chia tài sản, chẳng hạn một người nhận nhà đất, người khác nhận tiền hoặc mỗi người nhận một phần tài sản.

Ví dụ, cha mất và để lại một căn nhà cho ba người con. Nếu cả ba thống nhất giữ nguyên tài sản chung theo quyền thừa kế, cần xem xét hình thức văn bản phù hợp. Nếu ba người thống nhất để người con cả nhận căn nhà và thanh toán phần giá trị tương ứng cho hai người còn lại, thỏa thuận phân chia di sản có thể phù hợp hơn, với điều kiện nội dung và cách thực hiện không trái pháp luật.

Việc lựa chọn văn bản cần dựa trên số lượng người thừa kế, ý chí của họ và mục đích xác lập quyền đối với tài sản.

Những lưu ý quan trọng khi khai nhận di sản thừa kế

Trước khi thực hiện thủ tục, người thừa kế nên chú ý một số vấn đề sau:

• Kiểm tra tính hợp pháp của di chúc: Nếu có di chúc, cần xác định hiệu lực, phạm vi tài sản được định đoạt và quyền của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo luật.
• Không bỏ sót người thừa kế: Việc không kê khai người có quyền hưởng di sản có thể dẫn đến khiếu nại, tranh chấp hoặc ảnh hưởng hiệu lực của văn bản.
• Xác định chính xác tài sản thuộc di sản: Nếu tài sản là tài sản chung, chỉ phần quyền của người chết mới được xác định vào khối di sản.
• Kiểm tra nghĩa vụ tài sản: Di sản có thể được dùng để thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết theo thứ tự pháp luật quy định.
• Xử lý tranh chấp trước khi công chứng: Nếu có tranh chấp thực sự về người thừa kế, hiệu lực di chúc hoặc quyền sở hữu tài sản, cần xác định phương án giải quyết phù hợp thay vì coi thủ tục công chứng là cách tự động giải quyết tranh chấp.

Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Người thừa kế không nên ký văn bản khi chưa hiểu rõ phạm vi quyền và hậu quả pháp lý. Đặc biệt, văn bản nhận di sản hoặc thỏa thuận phân chia có thể là căn cứ để thực hiện các thủ tục đăng ký tài sản, vì vậy cần kiểm tra kỹ danh mục di sản, người được hưởng và nội dung phân chia trước khi ký.

Kết luận

Khai nhận di sản thừa kế là thủ tục quan trọng giúp người có quyền hưởng di sản xác lập quyền đối với tài sản do người chết để lại. Để thực hiện thuận lợi, người thừa kế cần xác định đúng căn cứ hưởng di sản, chuẩn bị giấy tờ nhân thân, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế và tài liệu về quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản. Trình tự công chứng có thể bao gồm bước niêm yết 15 ngày đối với trường hợp pháp luật yêu cầu, sau đó người nhận di sản tiếp tục thực hiện thủ tục đăng ký tài sản nếu cần.

Trước khi tiến hành, nên phân biệt rõ khai nhận di sản với thỏa thuận phân chia di sản, đồng thời kiểm tra hiệu lực di chúc, quyền của những người thừa kế khác và các nghĩa vụ tài sản liên quan. Nếu hồ sơ có thiếu sót, tài sản chưa rõ nguồn gốc hoặc phát sinh tranh chấp, việc trao đổi với luật sư hoặc tổ chức hành nghề công chứng sẽ giúp xác định phương án phù hợp và hạn chế rủi ro pháp lý.