Việc xác định và phân chia di sản thừa kế là vấn đề thường phát sinh sau khi một người qua đời, đặc biệt khi tài sản gồm nhà đất, tiền gửi ngân hàng, cổ phần hoặc tài sản chung của vợ chồng. Để tính đúng phần được hưởng, trước hết cần xác định di sản thừa kế gồm những tài sản nào, giá trị di sản còn lại sau khi thực hiện nghĩa vụ tài sản là bao nhiêu và ai có quyền hưởng thừa kế.
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, việc phân chia di sản có thể được thực hiện theo di chúc hoặc theo pháp luật tùy từng trường hợp. Bài viết dưới đây hướng dẫn cách tính di sản thừa kế theo pháp luật, cách xác định phần tài sản của từng người thừa kế, kèm ví dụ minh họa để dễ áp dụng khi giải quyết việc phân chia di sản trong thực tế.
Di sản thừa kế là gì? Căn cứ xác định khối di sản
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự năm 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác.
Do đó, không phải toàn bộ tài sản mà người chết từng quản lý, sử dụng đều đương nhiên được tính là di sản. Cần xác định quyền sở hữu, quyền sử dụng và phần tài sản thực sự thuộc về người đã mất.
Tài sản riêng của người chết
Tài sản riêng có thể bao gồm:
- Tiền, vàng, tiền gửi ngân hàng thuộc sở hữu riêng của người chết;
- Nhà ở, quyền sử dụng đất thuộc quyền của người chết;
- Xe ô tô, xe máy và các động sản khác thuộc sở hữu riêng;
- Cổ phần, phần vốn góp, trái phiếu và các quyền tài sản khác;
- Tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc được xác lập là tài sản riêng theo quy định pháp luật.
Khi xác định di sản, cần có tài liệu chứng minh quyền sở hữu hoặc quyền tài sản của người chết. Ví dụ, đối với nhà đất, có thể cần xem giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy tờ mua bán, hồ sơ đăng ký tài sản và các tài liệu liên quan.
Phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung
Nếu tài sản thuộc sở hữu chung của người chết với vợ, chồng hoặc người khác thì chỉ phần tài sản của người chết mới được đưa vào khối di sản.
Ví dụ, vợ chồng có căn nhà là tài sản chung trị giá 4 tỷ đồng. Nếu xác định mỗi người có quyền sở hữu một nửa căn nhà thì phần của người chồng khi qua đời là 2 tỷ đồng. Chỉ 2 tỷ đồng thuộc về người chồng mới được xem xét là di sản, còn 2 tỷ đồng của người vợ vẫn thuộc quyền sở hữu của người vợ.
Tuy nhiên, tỷ lệ tài sản của mỗi người cần được xác định theo nguồn gốc tài sản, thỏa thuận về chế độ tài sản vợ chồng và các chứng cứ liên quan. Không phải mọi trường hợp đều mặc nhiên chia đôi.
Cách tính di sản thừa kế theo pháp luật
Để tính phần di sản mà mỗi người được hưởng, có thể thực hiện lần lượt các bước sau:
Bước 1: Xác định toàn bộ tài sản thuộc quyền của người chết.
Lập danh sách nhà đất, tiền, tài khoản ngân hàng, phương tiện, cổ phần và các quyền tài sản khác.
Bước 2: Xác định phần tài sản của người chết trong tài sản chung.
Nếu có tài sản chung với vợ, chồng hoặc người khác thì phải xác định phần sở hữu của người chết trước khi tính di sản.
Bước 3: Xác định nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến di sản.
Các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản và chi phí được ưu tiên thanh toán theo thứ tự pháp luật quy định cần được xem xét trước khi chia phần còn lại cho người thừa kế.
Bước 4: Xác định người có quyền hưởng di sản.
Cần kiểm tra có di chúc hợp pháp hay không. Nếu thuộc trường hợp thừa kế theo pháp luật thì xác định hàng thừa kế và những người có quyền hưởng trong từng hàng.
Bước 5: Tính phần di sản của từng người.
Nếu chia theo pháp luật và những người thừa kế cùng hàng đều có quyền hưởng thì về nguyên tắc, họ được hưởng phần di sản bằng nhau.
Có thể khái quát cách tính trong trường hợp thừa kế theo pháp luật như sau:
Di sản còn lại để chia = Tổng giá trị di sản hợp pháp − Các nghĩa vụ tài sản và chi phí được thanh toán từ di sản theo quy định.
Phần của mỗi người cùng hàng = Di sản còn lại để chia ÷ Số người cùng hàng được hưởng.
Công thức này chỉ áp dụng khi những người được tính đều có quyền hưởng và không có tình tiết làm thay đổi phần được hưởng, chẳng hạn thừa kế thế vị, người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc hoặc thỏa thuận phân chia hợp pháp.
Cách xác định giá trị tài sản dùng để chia thừa kế
Sau khi xác định tài sản thuộc di sản, cần xác định giá trị của từng tài sản để tính phần được hưởng hoặc thanh toán chênh lệch khi chia hiện vật.
Đối với nhà đất
Giá trị nhà đất có thể được xác định thông qua thỏa thuận của những người thừa kế hoặc việc định giá theo thủ tục phù hợp nếu có tranh chấp.
Khi xác định giá trị, cần xem xét vị trí, diện tích, tình trạng pháp lý, hiện trạng sử dụng và các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị tài sản. Đối với quyền sử dụng đất, cần kiểm tra giấy tờ pháp lý, nguồn gốc đất, tình trạng tranh chấp và các hạn chế về quyền sử dụng nếu có.
Giá trị dùng để phân chia di sản không phải lúc nào cũng bằng giá ghi trên giấy chứng nhận hoặc giá mua ban đầu. Nếu các bên không thống nhất được giá trị, việc định giá có thể được thực hiện theo quy định tố tụng khi giải quyết tranh chấp tại Tòa án.
Đối với tiền gửi, cổ phần và tài sản khác
Đối với tiền gửi ngân hàng, cần xác định số dư và quyền sở hữu tại thời điểm liên quan. Với cổ phần, phần vốn góp hoặc chứng khoán, cần làm rõ số lượng, quyền sở hữu và giá trị theo căn cứ phù hợp.
Nếu tài sản đang được người khác quản lý hoặc có tranh chấp về quyền sở hữu, cần giải quyết vấn đề đó trước khi xác định chính xác phần di sản được chia.
Cách tính phần thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc
Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp như không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc một số phần di sản không được định đoạt trong di chúc.
Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định ba hàng thừa kế.
- Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
- Hàng thừa kế thứ hai: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.
- Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội, cụ ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì; chắt ruột mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau. Người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản theo quy định.
Ví dụ cách tính di sản khi không có di chúc
Ông A qua đời, để lại khối di sản hợp pháp trị giá 1,2 tỷ đồng. Giả sử sau khi thanh toán các nghĩa vụ tài sản, giá trị còn lại để chia là 1,2 tỷ đồng. Ông A không để lại di chúc và có vợ, mẹ ruột cùng hai người con đều có quyền hưởng thừa kế.
Nếu không có tình tiết pháp lý nào làm thay đổi phần được hưởng, bốn người thuộc hàng thừa kế thứ nhất sẽ được chia đều:
1,2 tỷ đồng ÷ 4 người = 300 triệu đồng/người.
Như vậy, mỗi người được hưởng phần di sản trị giá 300 triệu đồng.
Cần lưu ý rằng ví dụ này giả định 1,2 tỷ đồng đã là di sản thuộc quyền của ông A và đã xác định xong các nghĩa vụ tài sản. Nếu trong số tài sản có nhà đất là tài sản chung của vợ chồng thì phải xác định phần của người vợ trước, sau đó mới tính phần di sản của ông A.
Cách tính di sản thừa kế khi có di chúc
Nếu người chết để lại di chúc hợp pháp thì việc phân chia di sản về nguyên tắc được thực hiện theo ý chí của người lập di chúc theo Điều 659 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Trường hợp di chúc xác định rõ phần tài sản mỗi người được hưởng, việc phân chia căn cứ vào nội dung đó, đồng thời phải xem xét các quy định bắt buộc về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định hưởng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác phù hợp pháp luật.
Ví dụ tính di sản theo tỷ lệ trong di chúc
Bà B để lại di sản hợp pháp trị giá 900 triệu đồng và lập di chúc hợp pháp, trong đó để lại 60% di sản cho con thứ nhất và 40% cho con thứ hai.
Nếu không có vấn đề pháp lý khác làm thay đổi việc phân chia, phần được hưởng sẽ là:
- Người con thứ nhất: 900 triệu đồng × 60% = 540 triệu đồng.
- Người con thứ hai: 900 triệu đồng × 40% = 360 triệu đồng.
Tuy nhiên, trước khi áp dụng nội dung di chúc, cần kiểm tra quyền của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu có.
Những nghĩa vụ tài sản nào cần trừ trước khi chia di sản?
Theo Điều 615 và Điều 658 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Pháp luật cũng quy định thứ tự ưu tiên thanh toán các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan đến di sản.
Các khoản cần xem xét có thể gồm:
- Chi phí mai táng hợp lý theo tập quán;
- Tiền cấp dưỡng còn thiếu;
- Chi phí bảo quản di sản;
- Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ;
- Tiền công lao động;
- Tiền bồi thường thiệt hại;
- Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước;
- Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân;
- Tiền phạt và các chi phí khác theo quy định.
Không phải mọi khoản mà người thân yêu cầu đều tự động được trừ vào di sản. Cần có căn cứ xác định nghĩa vụ, giá trị phải thanh toán và thứ tự ưu tiên theo quy định pháp luật.
Nếu di sản đã được chia, người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng nhưng về nguyên tắc không vượt quá phần tài sản mình đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo Điều 615 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Nếu di sản không thể chia đều bằng hiện vật thì giải quyết thế nào?
Trong thực tế, di sản thường là một căn nhà, một thửa đất hoặc tài sản có giá trị lớn không thể chia thành các phần độc lập mà vẫn bảo đảm công năng, điều kiện pháp lý.
Theo Điều 660 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người thừa kế có quyền yêu cầu chia di sản bằng hiện vật. Nếu không thể chia đều bằng hiện vật, các bên có thể thỏa thuận định giá và thỏa thuận người nhận hiện vật. Nếu không thỏa thuận được thì hiện vật có thể được bán để chia theo quy định.
Ví dụ, ba người con cùng được hưởng một căn nhà trị giá 3 tỷ đồng. Nếu căn nhà không thể chia thành ba phần phù hợp, các bên có thể thỏa thuận để một người nhận nhà và thanh toán cho hai người còn lại phần giá trị tương ứng. Nếu không đạt được thỏa thuận, việc giải quyết có thể cần đến Tòa án.
Luật sư Nguyễn Văn Hùng lưu ý: Khi di sản là nhà đất, không nên chỉ lấy tổng giá trị tài sản chia cho số người thừa kế rồi mặc nhiên kết luận mỗi người có quyền nhận một phần diện tích cụ thể. Cần xác định quyền sử dụng đất, điều kiện tách thửa, quyền sở hữu nhà ở và khả năng thanh toán chênh lệch trước khi lựa chọn phương án chia.
Những trường hợp có thể làm thay đổi phần di sản được hưởng
Cách tính theo nguyên tắc chia đều không áp dụng máy móc trong mọi trường hợp. Một số tình huống có thể ảnh hưởng đến phần được hưởng của từng người.
Có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015, một số người vẫn có thể được hưởng phần di sản nhất định dù không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức luật định.
Nhóm này gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng; con thành niên mà không có khả năng lao động, trừ trường hợp từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo quy định.
Vì vậy, khi tính di sản theo di chúc, cần kiểm tra liệu có người thuộc diện được bảo vệ này hay không trước khi xác định phần cuối cùng của mỗi người.
Có người thừa kế thế vị
Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Trường hợp cháu cũng chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của chắt đáng lẽ được hưởng theo quy định.
Do đó, nếu có người thừa kế thế vị thì phải xác định phần được hưởng theo quy định này, thay vì chỉ đếm số người còn sống trong hàng thừa kế rồi chia đều.
Có người từ chối nhận hoặc không có quyền hưởng di sản
Người thừa kế có thể từ chối nhận di sản nếu việc từ chối đáp ứng điều kiện và thủ tục theo quy định. Ngoài ra, một số trường hợp không có quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Các trường hợp này có thể làm thay đổi danh sách người được chia di sản và ảnh hưởng đến cách tính phần hưởng của những người còn lại. Vì vậy, cần xác minh tình trạng pháp lý của từng người trước khi hoàn tất việc phân chia.
>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!
Cần chuẩn bị giấy tờ gì để xác định và chia di sản thừa kế?
Để tính toán và phân chia di sản, người thừa kế nên chuẩn bị các giấy tờ phù hợp với từng loại tài sản và tình trạng gia đình, chẳng hạn:
- Giấy chứng tử hoặc tài liệu xác định thời điểm mở thừa kế;
- Giấy tờ chứng minh quan hệ giữa người thừa kế và người đã mất;
- Di chúc, nếu có;
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở hoặc giấy tờ về tài sản khác;
- Tài liệu chứng minh tài sản riêng, tài sản chung và phần quyền sở hữu của người chết;
- Giấy tờ về khoản nợ, nghĩa vụ tài sản hoặc chi phí cần thanh toán từ di sản;
- Văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc tài liệu tố tụng nếu đã phát sinh tranh chấp.
Tùy từng vụ việc, cơ quan công chứng, cơ quan đăng ký tài sản hoặc Tòa án có thể yêu cầu bổ sung giấy tờ để xác minh quyền thừa kế và tình trạng pháp lý của tài sản.
Kết luận
Cách tính di sản thừa kế theo pháp luật cần bắt đầu từ việc xác định đúng tài sản thuộc quyền của người chết, phần tài sản của họ trong khối tài sản chung và các nghĩa vụ tài sản phải thanh toán. Sau đó, cần xác định việc phân chia được thực hiện theo di chúc hay theo pháp luật, đồng thời kiểm tra hàng thừa kế, quyền của người thừa kế bắt buộc, trường hợp thừa kế thế vị và các tình tiết có thể làm thay đổi phần được hưởng.
Để tránh tranh chấp, những người thừa kế nên thống nhất danh mục tài sản, giá trị di sản, nghĩa vụ tài sản và phương án phân chia bằng văn bản. Nếu có bất đồng về nguồn gốc tài sản, người có quyền hưởng hoặc cách xác định giá trị di sản, cần rà soát hồ sơ pháp lý và cân nhắc tư vấn luật sư trước khi thực hiện thủ tục công chứng hoặc khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết.
