Tranh chấp thừa kế không có di chúc thường xảy ra khi người thân qua đời mà không để lại di chúc, khiến những người có quyền thừa kế bất đồng về việc xác định người được hưởng di sản, tỷ lệ phân chia hoặc quyền sở hữu nhà đất, tài sản. Để giải quyết tranh chấp đúng quy định, các bên cần xác định hàng thừa kế, phạm vi di sản và thực hiện thủ tục phân chia theo pháp luật. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu rõ căn cứ pháp lý, cách xử lý và những lưu ý quan trọng khi phát sinh tranh chấp.

Tranh chấp thừa kế không có di chúc là gì?

Tranh chấp thừa kế không có di chúc là mâu thuẫn giữa những người có quyền lợi liên quan đến di sản của người đã chết trong trường hợp người đó không để lại di chúc hợp pháp để định đoạt tài sản. Di sản có thể bao gồm tiền, tiền gửi ngân hàng, nhà ở, quyền sử dụng đất, xe cộ và các tài sản khác thuộc quyền sở hữu hoặc quyền tài sản của người chết.

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi người chết không để lại di chúc hoặc thuộc các trường hợp thừa kế theo pháp luật khác do luật quy định. Khi đó, việc phân chia di sản phải căn cứ vào hàng thừa kế, điều kiện hưởng di sản và các quy định pháp luật có liên quan.

Trên thực tế, tranh chấp thường phát sinh trong những trường hợp như:

• Các thành viên trong gia đình không thống nhất về người được hưởng di sản.
• Một người tự quản lý, sử dụng hoặc đứng tên tài sản mà những người khác cho rằng tài sản đó thuộc di sản chung.
• Có bất đồng về việc chia nhà đất, tiền tiết kiệm hoặc tài sản có giá trị lớn.
• Một người cho rằng mình đã được tặng cho tài sản khi người chết còn sống, trong khi những người khác cho rằng tài sản vẫn thuộc di sản.
• Có người thừa kế không đồng ý với phương án phân chia hoặc không hợp tác làm thủ tục khai nhận, phân chia di sản.

Việc xác định đúng bản chất tranh chấp giúp các bên lựa chọn phương án thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện phù hợp.

Căn cứ pháp luật chia thừa kế khi không có di chúc

Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định các trường hợp thừa kế theo pháp luật, trong đó có trường hợp người chết không để lại di chúc. Ngoài ra, thừa kế theo pháp luật còn được áp dụng khi di chúc không hợp pháp toàn bộ hoặc một phần, hoặc khi có phần di sản không được định đoạt hợp lệ theo di chúc và thuộc trường hợp luật quy định.

Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, những người thừa kế theo pháp luật được xác định theo thứ tự hàng thừa kế.

Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.

Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại hoặc bà ngoại.

Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì; chắt ruột mà người chết là cụ nội hoặc cụ ngoại.

Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Ví dụ, một người chết không để lại di chúc, có vợ, mẹ ruột và hai người con. Nếu cả bốn người đều đủ điều kiện hưởng di sản và không có yếu tố pháp lý làm thay đổi quyền hưởng, họ thuộc hàng thừa kế thứ nhất và về nguyên tắc được chia phần di sản bằng nhau. Tuy nhiên, trước khi chia cần xác định tài sản nào thực sự thuộc di sản của người chết.

Những vấn đề thường gây tranh chấp khi chia thừa kế không có di chúc

Không thống nhất về người được hưởng di sản

Mâu thuẫn có thể xảy ra khi các thành viên trong gia đình không xác định đầy đủ những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất hoặc có bất đồng về quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng, tình trạng hôn nhân của người chết.

Trong trường hợp này, cần thu thập giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn, giấy tờ nhận nuôi con nuôi, giấy chứng tử và các tài liệu liên quan để chứng minh quan hệ với người để lại di sản.

Nếu có người thừa kế đã chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, cần xem xét quy định về thừa kế thế vị tại Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015 nếu đáp ứng điều kiện áp dụng.

Tranh chấp nhà đất do người chết để lại

Nhà đất thường là loại tài sản có giá trị lớn nên dễ phát sinh bất đồng về quyền sở hữu, quyền sử dụng và phương án phân chia. Một người có thể đang sinh sống trên đất hoặc đứng tên giấy chứng nhận, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận toàn bộ tài sản không thuộc di sản hoặc những người khác không có quyền thừa kế.

Cần xác minh nguồn gốc hình thành tài sản, thời điểm tạo lập, giấy tờ về quyền sở hữu, quyền sử dụng đất và phần tài sản thuộc quyền của người chết. Đối với tài sản chung của vợ chồng hoặc tài sản đồng sở hữu, chỉ phần quyền của người chết mới được xác định để đưa vào di sản, sau khi xem xét các nghĩa vụ tài sản liên quan.

Một người tự ý quản lý hoặc định đoạt di sản

Tranh chấp cũng có thể phát sinh khi một người tự ý bán, chuyển nhượng, cho thuê, xây dựng trên nhà đất hoặc giữ toàn bộ tiền, tài sản của người chết mà không có sự thống nhất với những người có quyền lợi liên quan.

Khi đó, cần xác định người đang quản lý tài sản có căn cứ pháp lý hay không, giao dịch đã thực hiện có hợp pháp không và quyền lợi của những người thừa kế bị ảnh hưởng như thế nào. Tùy từng vụ việc, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu phân chia di sản, xác định quyền đối với tài sản hoặc đề nghị Tòa án xem xét hiệu lực giao dịch.

Không thống nhất cách phân chia di sản

Một số tài sản như tiền hoặc tài sản có thể chia tách dễ dàng thường thuận lợi hơn trong quá trình phân chia. Ngược lại, nhà ở hoặc thửa đất không thể chia hợp lý thành nhiều phần có thể khiến các bên khó đạt được thỏa thuận.

Các bên có thể thống nhất chia hiện vật nếu đáp ứng điều kiện pháp luật, giao tài sản cho một người nhận và thanh toán phần giá trị tương ứng cho những người còn lại, hoặc lựa chọn phương án xử lý tài sản phù hợp khác. Nếu không thể thỏa thuận, tranh chấp có thể được đưa ra Tòa án giải quyết.

>> Đặt lịch tư vấn với luật sư của chúng tôi và trải nghiệm dịch vụ pháp lý uy tín, nơi mọi vấn đề của bạn sẽ được giải quyết hiệu quả và nhanh chóng!

Đặt lịch tư vấn

Không có di chúc thì tài sản được chia như thế nào?

Việc chia thừa kế không có di chúc cần thực hiện theo các bước cơ bản sau:

Bước 1: Xác định di sản của người chết.

Cần lập danh sách tài sản, xác minh giấy tờ sở hữu và làm rõ tài sản riêng, tài sản chung. Không phải toàn bộ tài sản mà người chết từng sử dụng hoặc quản lý đều mặc nhiên thuộc di sản. Chẳng hạn, nếu nhà đất là tài sản chung của vợ chồng, cần xác định phần quyền của người còn sống và phần quyền thuộc người đã chết trước khi chia thừa kế.

Bước 2: Xác định đầy đủ người thừa kế.

Đối chiếu quy định về hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, đồng thời kiểm tra các trường hợp thừa kế thế vị, người không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản theo quy định pháp luật.

Bước 3: Xác định nghĩa vụ tài sản liên quan đến di sản.

Trước khi phân chia, cần xem xét nghĩa vụ tài sản của người chết và các chi phí liên quan theo quy định pháp luật. Việc xác định nghĩa vụ giúp tránh tình trạng phân chia tài sản mà bỏ sót khoản nợ hoặc quyền lợi hợp pháp của người liên quan.

Bước 4: Thỏa thuận phương án phân chia.

Nếu các bên thống nhất, người thừa kế có thể thực hiện thủ tục khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản theo quy định. Đối với di sản là nhà đất, cần đáp ứng điều kiện và thủ tục công chứng, đăng ký biến động hoặc đăng ký quyền theo pháp luật áp dụng.

Bước 5: Yêu cầu Tòa án giải quyết nếu không thỏa thuận được.

Khi có tranh chấp, người có quyền lợi liên quan có thể khởi kiện để yêu cầu xác định di sản, xác định người thừa kế và phân chia tài sản. Tòa án sẽ xem xét chứng cứ, quy định pháp luật và các yêu cầu hợp lệ của các bên để giải quyết vụ việc.

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp thừa kế không có di chúc

Thời hiệu là vấn đề quan trọng cần kiểm tra trước khi khởi kiện. Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015:

• Thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế.
• Thời hiệu để yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.
• Thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại là 3 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.

Thời điểm mở thừa kế về nguyên tắc là thời điểm người có tài sản chết. Tuy nhiên, khi áp dụng thời hiệu vào vụ việc cụ thể, cần xem xét các tình tiết, quy định chuyển tiếp và hướng dẫn pháp luật có liên quan.

Luật sư Hà Thanh Trang lưu ý: Người có nhu cầu giải quyết tranh chấp nên xác định thời điểm mở thừa kế, loại yêu cầu dự kiến đưa ra và giấy tờ chứng minh quyền lợi của mình trước khi khởi kiện. Không nên chỉ dựa vào việc gia đình đã quản lý tài sản trong thời gian dài để kết luận rằng quyền thừa kế của các bên đã chấm dứt.

Hồ sơ khởi kiện tranh chấp thừa kế không có di chúc

Tùy nội dung tranh chấp, hồ sơ khởi kiện có thể gồm các giấy tờ sau:

• Đơn khởi kiện theo quy định tố tụng dân sự.
• Giấy chứng tử hoặc giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết.
• Giấy tờ chứng minh quan hệ giữa người khởi kiện và người để lại di sản như giấy khai sinh, giấy chứng nhận kết hôn hoặc giấy tờ nhận nuôi con nuôi.
• Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, giấy tờ mua bán, tặng cho hoặc tài liệu khác chứng minh nguồn gốc tài sản.
• Tài liệu xác định những người thuộc hàng thừa kế và người đang quản lý di sản.
• Văn bản thỏa thuận, biên bản làm việc, thư từ hoặc tài liệu thể hiện quá trình các bên đã thương lượng nhưng không đạt được kết quả, nếu có.
• Các tài liệu, chứng cứ khác liên quan đến yêu cầu khởi kiện.

Nếu không thể tự thu thập được một số chứng cứ, người khởi kiện có thể đề nghị Tòa án hỗ trợ thu thập theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự và cần nêu rõ tài liệu, cơ quan hoặc tổ chức đang lưu giữ tài liệu đó.

Thủ tục giải quyết tranh chấp thừa kế không có di chúc tại Tòa án

Khi các bên không thể tự thỏa thuận, việc giải quyết tranh chấp thường được thực hiện theo trình tự tố tụng dân sự.

Bước 1: Chuẩn bị và nộp đơn khởi kiện.

Người khởi kiện chuẩn bị đơn cùng các tài liệu, chứng cứ liên quan và nộp tại Tòa án có thẩm quyền theo quy định. Thẩm quyền cụ thể phụ thuộc vào loại tranh chấp, yêu cầu khởi kiện và đặc điểm của tài sản; đối với tranh chấp có đối tượng là bất động sản, cần đặc biệt kiểm tra quy định về thẩm quyền theo lãnh thổ.

Bước 2: Tòa án xem xét đơn khởi kiện.

Tòa án kiểm tra đơn và tài liệu kèm theo, yêu cầu sửa đổi, bổ sung nếu cần thiết và thực hiện các thủ tục tiếp theo theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Bước 3: Thực hiện thủ tục tố tụng và hòa giải.

Trong quá trình giải quyết, Tòa án xem xét chứng cứ, xác định những người tham gia tố tụng, làm rõ phạm vi di sản, người thừa kế và yêu cầu của từng bên. Các bên có thể thỏa thuận để giải quyết tranh chấp nếu đáp ứng điều kiện pháp luật.

Bước 4: Xét xử và thực hiện bản án, quyết định.

Nếu không đạt được thỏa thuận giải quyết toàn bộ vụ việc, Tòa án có thể đưa vụ án ra xét xử. Sau khi bản án, quyết định có hiệu lực, các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ theo nội dung được tuyên; đối với nhà đất, có thể cần tiến hành thủ tục đăng ký hoặc cập nhật thông tin theo quy định.

Những lưu ý để hạn chế tranh chấp khi chia thừa kế không có di chúc

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp và hạn chế kéo dài mâu thuẫn, người thừa kế nên lưu ý:

• Xác minh nguồn gốc tài sản trước khi yêu cầu chia: Cần phân biệt tài sản riêng, tài sản chung và phần tài sản thực sự thuộc người chết.
• Liệt kê đầy đủ người thừa kế: Không nên tự ý loại bỏ người thuộc hàng thừa kế chỉ vì người đó không trực tiếp quản lý hoặc chăm sóc tài sản.
• Lưu giữ chứng cứ: Giấy tờ hộ tịch, giấy tờ nhà đất, tài liệu giao dịch và văn bản trao đổi có thể có ý nghĩa quan trọng khi giải quyết tranh chấp.
• Không tự ý chuyển nhượng hoặc chiếm giữ di sản: Các hành vi định đoạt tài sản khi quyền của những người thừa kế chưa được làm rõ có thể làm phát sinh tranh chấp phức tạp hơn.
• Kiểm tra thời hiệu và thẩm quyền: Việc chuẩn bị hồ sơ cần gắn với loại yêu cầu cụ thể, thời điểm mở thừa kế và quy định tố tụng đang áp dụng.
• Ưu tiên thỏa thuận khi có thể: Nếu các bên thống nhất được phương án phân chia, việc lập văn bản hợp lệ có thể giúp tiết kiệm thời gian và chi phí.

Trường hợp di sản có nhà đất, có người thừa kế ở nước ngoài, thiếu giấy tờ chứng minh quan hệ hoặc tài sản đã được chuyển nhượng cho người khác, việc rà soát hồ sơ pháp lý trước khi lựa chọn phương án xử lý là đặc biệt cần thiết.

Kết luận

Tranh chấp thừa kế không có di chúc cần được giải quyết dựa trên quy định về thừa kế theo pháp luật của Bộ luật Dân sự năm 2015, đặc biệt là các quy định về hàng thừa kế, phạm vi di sản và thời hiệu khởi kiện. Việc xác định đầy đủ người thừa kế và tài sản thuộc di sản là cơ sở quan trọng để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các bên.

Khi không thể thống nhất phương án phân chia, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu Tòa án giải quyết theo trình tự tố tụng dân sự. Chuẩn bị đầy đủ chứng cứ, kiểm tra thời hiệu và xác định đúng yêu cầu khởi kiện sẽ giúp quá trình giải quyết tranh chấp rõ ràng và hiệu quả hơn.