Trong quá trình quản lý, sử dụng tài sản công, không ít cá nhân cho rằng chỉ khi có hành vi chiếm đoạt nhằm mục đích tư lợi thì mới bị xử lý. Tuy nhiên, thực tiễn pháp lý cho thấy cách hiểu này chưa đầy đủ và tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Nhiều vụ việc bị xử lý trong thời gian qua không xuất phát từ ý định chiếm đoạt, mà từ việc thực hiện công việc thiếu kiểm soát, ký duyệt hồ sơ khi chưa đầy đủ căn cứ pháp lý hoặc buông lỏng trách nhiệm quản lý.

Theo quy định tại Điều 53 Hiến pháp năm 2013, tài sản nhà nước bao gồm đất đai, tài nguyên thiên nhiên và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý. Việc quản lý và sử dụng tài sản này phải tuân thủ nguyên tắc công khai, minh bạch, đúng mục đích và hiệu quả theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017.

Do đó, bất kỳ hành vi nào làm thất thoát, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích tài sản nhà nước đều có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý, việc có yếu tố vụ lợi hay không.

Các hành vi xâm phạm tài sản nhà nước theo quy định pháp luật

Theo Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), các hành vi xâm phạm tài sản nhà nước được quy định cụ thể và có thể phân thành nhóm chính.

Nhóm hành vi có yếu tố chiếm đoạt

• Quy định tại Điều 353 quy định về tội tham ô tài sản: 

Người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí công tác để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý, có giá trị từ 2.000.000 đồng trở lên thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

• Quy định tại Điều 355 quy định về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản:

Người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản không thuộc phạm vi quản lý trực tiếp của mình cũng bị xử lý hình sự.

Đây là các hành vi có mục đích trục lợi rõ ràng và thường bị xử lý ở mức rất nghiêm khắc.

Nhóm hành vi không trực tiếp chiếm đoạt nhưng gây hậu quả

• Quy định tại Điều 219 quy định về vi phạm quy định quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí.

Điều 360 quy định về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng.

Điểm đáng lưu ý là trong nhóm hành vi này, cá nhân có thể không có mục đích vụ lợi, nhưng vẫn bị xử lý nếu hành vi quản lý không đúng quy định dẫn đến thiệt hại thực tế.

Theo nhận định từ Luật sư Nguyễn Văn Hùng:

“Trong thực tế, phần lớn sai phạm không nằm ở ý định chiếm đoạt, mà xuất phát từ sự chủ quan trong quản lý, đặc biệt là ở khâu ký duyệt và kiểm soát hồ sơ.”

Đặt lịch tư vấn

Trách nhiệm pháp lý và mức xử phạt cụ thể

Khi có hành vi xâm phạm tài sản nhà nước, cá nhân vi phạm có thể đồng thời phải chịu nhiều loại trách nhiệm pháp lý khác nhau.

Trách nhiệm hình sự

Đối với tội tham ô tài sản (Điều 353):

• Phạt tù từ 2 năm đến 7 năm nếu tài sản từ 2 triệu đến dưới 100 triệu đồng
• Phạt tù từ 7 năm đến 15 năm nếu tài sản từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng
• Phạt tù từ 15 năm đến 20 năm nếu tài sản từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng
• Tù chung thân hoặc tử hình nếu từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng

Ngoài ra, còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, phạt tiền và tịch thu tài sản.

Đối với tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355): Mức xử phạt tương tự tội tham ô, tùy thuộc vào giá trị tài sản và mức độ vi phạm.

Đối với tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát (Điều 219):

• Phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 1 năm đến 5 năm nếu thiệt hại từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng
• Phạt tù từ 3 năm đến 12 năm nếu thiệt hại từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng
• Phạt tù từ 10 năm đến 20 năm nếu thiệt hại từ 1 tỷ đồng trở lên

Đối với tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 360):

• Phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 5 năm
• Phạt tù từ 3 năm đến 12 năm nếu thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên

Điểm quan trọng cần lưu ý là các tội danh này không yêu cầu yếu tố hưởng lợi, mà chỉ cần có hành vi vi phạm và hậu quả xảy ra.

Trách nhiệm dân sự

Người gây thiệt hại phải bồi thường toàn bộ giá trị tài sản bị thất thoát theo Bộ luật Dân sự năm 2015, kể cả trong trường hợp đã bị xử lý hành chính hoặc hình sự.

Trách nhiệm hành chính

Trong trường hợp chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính, buộc khắc phục hậu quả và nộp lại số lợi bất hợp pháp (nếu có).

Trách nhiệm kỷ luật

Đối với cán bộ, công chức, viên chức, các hình thức xử lý bao gồm khiển trách, cảnh cáo, cách chức hoặc buộc thôi việc.

Những rủi ro pháp lý thường gặp trong thực tiễn

Qua quá trình tư vấn, nhiều sai phạm phát sinh từ những tình huống tưởng như đơn giản:

• Ký duyệt hồ sơ khi chưa kiểm tra đầy đủ
• Tin tưởng vào cấp dưới mà không có cơ chế kiểm soát
• Lưu trữ hồ sơ không đầy đủ, không có căn cứ pháp lý rõ ràng

Một vấn đề quan trọng là hoạt động thanh tra, kiểm tra thường được thực hiện theo chu kỳ. Điều này đồng nghĩa với việc các quyết định trong quá khứ có thể bị rà soát lại sau nhiều năm.

Trong trường hợp không có hồ sơ chứng minh, việc giải trình sẽ gặp rất nhiều khó khăn và có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý ngoài dự kiến.

Định hướng phòng ngừa và kiểm soát rủi ro pháp lý

Để hạn chế rủi ro, cần chủ động kiểm soát ngay từ đầu trong quá trình thực hiện công việc:

• Rà soát quy trình quản lý và sử dụng tài sản
• Xác định rõ trách nhiệm từng cá nhân
• Kiểm tra hồ sơ trước khi phê duyệt
• Thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ

Trong nhiều trường hợp thực tế, việc rà soát pháp lý sớm đã giúp phát hiện và điều chỉnh kịp thời những điểm chưa phù hợp trước khi phát sinh hậu quả.

Việc trao đổi với luật sư trước khi thực hiện các quyết định quan trọng không chỉ giúp đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật mà còn là cách bảo vệ chính người thực hiện công việc.

Kết luận

Hành vi xâm phạm tài sản nhà nước không chỉ giới hạn ở các hành vi chiếm đoạt mà còn bao gồm cả những sai phạm trong quản lý, sử dụng nếu gây ra hậu quả.

Trong bối cảnh hệ thống kiểm soát ngày càng chặt chẽ, việc hiểu đúng quy định pháp luật và chủ động kiểm soát rủi ro là yếu tố then chốt để tránh các trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng.

Thực tiễn cho thấy, nhiều sai phạm hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu có sự chuẩn bị và rà soát kịp thời. Do đó, việc tiếp cận tư vấn pháp lý từ sớm là giải pháp cần thiết để đảm bảo an toàn trong quá trình công tác và quản lý tài sản công. 

>> Bạn cần rà soát hồ sơ hoặc đánh giá rủi ro pháp lý?
Hãy liên hệ Luật Thiên Mã để được luật sư hỗ trợ nhanh chóng và chính xác.

Đặt lịch tư vấn

Brand: Luật Thiên Mã
Tác giả: Ban biên tập Luật Thiên Mã (tham vấn bởi Luật sư Nguyễn Văn Hùng)