Hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai, được chia tài sản như thế nào và có phải lúc nào cũng được hưởng di sản? Đây là những vấn đề thường gặp khi gia đình có người qua đời, đặc biệt khi di sản là nhà đất, tiền gửi ngân hàng hoặc tài sản chung của vợ chồng.
Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết. Những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau khi chia thừa kế theo pháp luật.
Tuy nhiên, quyền hưởng di sản còn phụ thuộc vào việc người chết có để lại di chúc hay không, tình trạng của từng người thừa kế và các quy định pháp luật liên quan. Bài viết dưới đây giải thích cụ thể từng trường hợp.
1. Hàng thừa kế thứ nhất là gì?
Hàng thừa kế thứ nhất là nhóm người được pháp luật ưu tiên xem xét hưởng di sản khi áp dụng thừa kế theo pháp luật. Căn cứ chính là Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Hàng thừa kế thứ nhất còn thường được gọi là hàng thừa kế thứ 1, hàng thừa kế đầu tiên hoặc hàng thừa kế cấp 1 trong cách diễn đạt thông thường. Tuy nhiên, khi áp dụng pháp luật, cần căn cứ vào đúng nội dung điều luật.
Hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai?
Theo điểm a khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015, hàng thừa kế thứ nhất bao gồm:
- Vợ của người chết.
- Chồng của người chết.
- Cha đẻ của người chết.
- Mẹ đẻ của người chết.
- Cha nuôi của người chết.
- Mẹ nuôi của người chết.
- Con đẻ của người chết.
- Con nuôi của người chết.
Danh sách này được xác định theo quan hệ pháp lý với người để lại di sản. Người thân khác như anh chị em ruột, ông bà, cô dì chú bác không thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 mà thuộc các hàng sau nếu đáp ứng điều kiện luật định.
>>> Nếu bạn chưa biết các hàng thừa kế là gì – hãy click để đọc chi tiết nhé!
2. Quy định về hàng thừa kế thứ nhất theo pháp luật mới nhất
Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thứ tự người thừa kế theo pháp luật thành ba hàng. Đối với hàng thừa kế thứ nhất, có hai nguyên tắc quan trọng:
- Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.
- Người thuộc hàng thừa kế thứ hai chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng thứ nhất được hưởng do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản theo điều kiện luật định.
Cần hiểu đúng rằng người thuộc hàng thừa kế thứ nhất không phải lúc nào cũng tự động nhận được tài sản. Nếu có di chúc hợp pháp, việc phân chia trước hết được xem xét theo di chúc, đồng thời phải kiểm tra các trường hợp pháp luật quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc và phần di sản phải chia theo pháp luật.
3. Vợ có thuộc hàng thừa kế thứ nhất không?
Có. Vợ hợp pháp của người chết thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015. Quy định tương tự áp dụng với chồng khi người vợ qua đời.
Tuy nhiên, cần phân biệt phần tài sản của người còn sống trong khối tài sản chung với di sản của người đã chết.
Ví dụ, nếu căn nhà là tài sản chung của vợ chồng thì không mặc nhiên coi toàn bộ căn nhà là di sản của người chồng khi chồng chết. Trước hết cần xác định phần quyền sở hữu của mỗi người theo chế độ tài sản vợ chồng và các chứng cứ liên quan. Phần thuộc về người chồng mới được xem xét là di sản để chia thừa kế, sau khi xác định các nghĩa vụ tài sản có liên quan.
>>> Tìm hiểu về: Hàng thừa kế thứ hai gồm những ai? Khi nào được hưởng di sản?
Chồng chết, hàng thừa kế thứ nhất là ai?
Nếu người chồng chết, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chồng có thể gồm:
- Người vợ còn sống.
- Cha đẻ và mẹ đẻ của người chồng.
- Cha nuôi và mẹ nuôi hợp pháp của người chồng, nếu có.
- Các con đẻ và con nuôi của người chồng.
Những người này được xem xét hưởng di sản theo pháp luật nếu thuộc trường hợp áp dụng thừa kế theo pháp luật và đáp ứng các điều kiện liên quan.
Ví dụ, người chồng chết không để lại di chúc, còn vợ, mẹ đẻ và hai người con. Nếu không có tình tiết đặc biệt, bốn người thuộc hàng thừa kế thứ nhất sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau.
4. Con nuôi có thuộc hàng thừa kế thứ nhất không?
Có. Con nuôi hợp pháp thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha nuôi, mẹ nuôi theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Điều 653 Bộ luật Dân sự năm 2015 còn quy định về quan hệ thừa kế giữa con nuôi với cha nuôi, mẹ nuôi và cha mẹ đẻ. Theo đó, quan hệ nuôi con nuôi hợp pháp có thể làm phát sinh quyền thừa kế theo các quy định tương ứng.
Khi xác định quyền hưởng di sản, cần kiểm tra giấy tờ nhận nuôi con nuôi và các tài liệu hộ tịch liên quan. Không nên chỉ căn cứ vào việc một người được gia đình nuôi dưỡng trên thực tế mà mặc nhiên kết luận đã có quan hệ con nuôi hợp pháp.
>>> Tìm hiểu chi tiết về: Hàng thừa kế thứ ba gồm những ai?
5. Con riêng có thuộc hàng thừa kế thứ nhất không?
Con riêng của vợ hoặc chồng không tự động thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha dượng hoặc mẹ kế chỉ vì cha hoặc mẹ của người đó kết hôn với người khác.
Tuy nhiên, cần phân biệt các trường hợp:
- Nếu người con riêng đồng thời là con đẻ hoặc con nuôi hợp pháp của người chết thì có thể thuộc hàng thừa kế thứ nhất.
- Nếu con riêng và cha dượng, mẹ kế có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì Điều 654 Bộ luật Dân sự năm 2015 có thể được áp dụng để xác định quyền thừa kế.
- Nếu người chết lập di chúc hợp pháp để lại tài sản cho con riêng thì người đó có thể được hưởng theo di chúc.
Vì vậy, khi xác định hàng thừa kế thứ nhất, cần kiểm tra quan hệ pháp lý và hoàn cảnh cụ thể thay vì chỉ dựa vào cách gọi trong gia đình.
6. Con dâu có phải hàng thừa kế thứ nhất không?
Không. Con dâu không thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ chồng chỉ vì quan hệ hôn nhân với người con trai. Tương tự, con rể không thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ vợ chỉ vì quan hệ thông gia.
Tuy nhiên, con dâu có thể nhận tài sản trong những trường hợp khác, chẳng hạn:
- Người chồng qua đời và người vợ được hưởng di sản của chồng.
- Cha mẹ chồng lập di chúc hợp pháp chỉ định con dâu là người hưởng di sản.
- Người con trai đã nhận di sản của cha mẹ, sau đó qua đời; phần tài sản thuộc di sản của người con trai có thể được chia cho những người thừa kế của chính người này, bao gồm vợ nếu đáp ứng điều kiện.
Do đó, cần xác định chính xác ai là người để lại di sản và quan hệ pháp lý giữa người đó với người nhận tài sản.
7. Mẹ kế có thuộc hàng thừa kế thứ nhất không?
Mẹ kế không đương nhiên thuộc hàng thừa kế thứ nhất của con riêng chỉ vì kết hôn với cha của người đó. Tuy nhiên, theo Điều 654 Bộ luật Dân sự năm 2015, con riêng và mẹ kế có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như mẹ con thì có thể được thừa kế di sản của nhau theo quy định.
Để xem xét quyền thừa kế trong trường hợp này, cần đánh giá thực tế quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng và các chứng cứ liên quan. Không nên mặc nhiên xác định mẹ kế thuộc hàng thừa kế thứ nhất trong mọi trường hợp.
8. Hàng thừa kế thứ nhất chia như thế nào khi không có di chúc?
Khi người chết không để lại di chúc hoặc thuộc trường hợp thừa kế theo pháp luật theo Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, việc chia di sản được thực hiện theo hàng thừa kế quy định tại Điều 651.
Nếu còn người thuộc hàng thừa kế thứ nhất đủ điều kiện hưởng di sản, những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Hàng thừa kế thứ hai và thứ ba chỉ được xem xét khi không còn người ở hàng trước được hưởng theo các điều kiện luật định.
Ví dụ về hàng thừa kế thứ nhất
Ông A qua đời, không để lại di chúc. Sau khi xác định tài sản thuộc di sản và các nghĩa vụ liên quan, giá trị di sản ròng còn 900 triệu đồng. Ông A có vợ, mẹ đẻ và hai người con. Giả sử cả bốn người đều đủ điều kiện hưởng di sản, không có tình tiết pháp lý đặc biệt:
| Người thừa kế | Phần di sản |
|---|---|
| Vợ ông A | 225 triệu đồng |
| Mẹ đẻ ông A | 225 triệu đồng |
| Con thứ nhất | 225 triệu đồng |
| Con thứ hai | 225 triệu đồng |
| Tổng cộng | 900 triệu đồng |
Đây là ví dụ minh họa. Trong vụ việc thực tế, cần xác định đúng tài sản thuộc di sản, người thừa kế hợp pháp và các trường hợp đặc biệt trước khi tính phần được hưởng.
9. Hàng thừa kế thứ nhất có di chúc thì chia thế nào?
Nếu người chết để lại di chúc hợp pháp, di sản về nguyên tắc được chia theo nội dung di chúc. Người thuộc hàng thừa kế thứ nhất không mặc nhiên được hưởng phần bằng nhau như khi chia thừa kế theo pháp luật.
Tuy nhiên, Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo đó, một số người vẫn có thể được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu không được cho hưởng hoặc được cho hưởng ít hơn mức luật định.
Những người được quy định tại Điều 644 gồm:
- Con chưa thành niên.
- Cha, mẹ của người chết.
- Vợ hoặc chồng của người chết.
- Con thành niên không có khả năng lao động.
Quy định này không áp dụng trong các trường hợp ngoại lệ được luật quy định, chẳng hạn người từ chối nhận di sản theo Điều 620 hoặc người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621.
Vì vậy, khi người chết có di chúc, cần xem xét đồng thời nội dung di chúc, tư cách của người thừa kế và quyền thừa kế bắt buộc nếu có.
10. Hàng thừa kế thứ nhất chết trước hoặc đã chết thì sao?
Nếu một người thuộc hàng thừa kế thứ nhất chết trước người để lại di sản, cần xác định quan hệ của người đó với người chết và xem có phát sinh thừa kế thế vị hay không.
Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt có thể được hưởng phần tương ứng trong trường hợp luật định.
Ví dụ: Ông B có một người con trai đã chết trước ông B. Người con trai này có hai người con. Khi ông B qua đời và di sản được chia theo pháp luật, hai người cháu có thể được hưởng phần mà cha của họ đáng lẽ được hưởng nếu còn sống, theo quy định về thừa kế thế vị.
Cần lưu ý, không phải mọi trường hợp người thuộc hàng thừa kế thứ nhất chết trước đều làm cho toàn bộ phần di sản chuyển sang người ở hàng thứ hai. Phải xem xét quy định về thừa kế thế vị và các tình tiết cụ thể.
11. Hàng thừa kế thứ nhất từ chối nhận di sản thì sao?
Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản theo Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi đến những người, chủ thể có liên quan theo quy định; đồng thời phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.
Nếu một người thuộc hàng thừa kế thứ nhất từ chối nhận di sản hợp lệ, cần xác định những người còn lại ở hàng này có quyền hưởng hay không. Không phải cứ một người từ chối là toàn bộ di sản được chuyển ngay cho hàng thừa kế thứ hai.
Nếu tất cả người thuộc hàng thừa kế thứ nhất đều từ chối hợp lệ hoặc không còn ai thuộc hàng này đủ điều kiện hưởng, có thể xem xét hàng thừa kế tiếp theo theo quy định pháp luật và hồ sơ thực tế.
12. Hàng thừa kế thứ nhất có phải lúc nào cũng được hưởng di sản không?
Không. Thuộc hàng thừa kế thứ nhất không đồng nghĩa với việc luôn được nhận di sản trong mọi trường hợp.
Một người có thể không được hưởng hoặc không nhận di sản nếu thuộc trường hợp pháp luật quy định, chẳng hạn:
- Từ chối nhận di sản hợp lệ.
- Không có quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015.
- Có tình tiết pháp lý khác ảnh hưởng đến quyền hưởng di sản.
- Di sản được phân chia theo di chúc hợp pháp và người đó không thuộc diện được hưởng phần di sản bắt buộc theo Điều 644.
Ngoài ra, khi có di chúc, phải xác định phần di sản được định đoạt, phần không được định đoạt và hiệu lực của từng nội dung. Không nên áp dụng máy móc nguyên tắc chia đều của Điều 651 cho mọi trường hợp.
13. Hàng thừa kế thứ nhất và thứ hai khác nhau như thế nào?
| Tiêu chí | Hàng thừa kế thứ nhất | Hàng thừa kế thứ hai |
|---|---|---|
| Thành phần | Vợ, chồng; cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi; con đẻ, con nuôi | Ông bà nội ngoại; anh chị em ruột; cháu ruột mà người chết là ông bà nội ngoại |
| Thứ tự ưu tiên | Được xem xét trước | Chỉ được hưởng khi không còn người ở hàng thứ nhất đủ điều kiện hưởng |
| Chia phần | Người cùng hàng được hưởng bằng nhau khi chia theo pháp luật | Người cùng hàng được hưởng bằng nhau khi đủ điều kiện được chia |
| Căn cứ chính | Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 | Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 |
14. Cách xác định hàng thừa kế thứ nhất trong thực tế
Khi thực hiện thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản, nên thực hiện lần lượt các bước:
Bước 1: Xác định người để lại di sản và thời điểm mở thừa kế. Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết theo Điều 611 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Bước 2: Xác định tài sản thuộc di sản. Cần phân biệt tài sản riêng, tài sản chung vợ chồng và phần sở hữu của người chết trong tài sản đồng sở hữu.
Bước 3: Kiểm tra có di chúc hay không. Nếu có di chúc, cần đánh giá hiệu lực và phạm vi tài sản được định đoạt.
Bước 4: Xác định người thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Kiểm tra quan hệ vợ chồng, cha mẹ, con đẻ, con nuôi và giấy tờ chứng minh tương ứng.
Bước 5: Xem xét điều kiện hưởng di sản. Cần kiểm tra việc từ chối nhận di sản, các trường hợp không có quyền hưởng, thừa kế thế vị và người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc nếu có.
Bước 6: Tính phần di sản và thực hiện thủ tục. Sau khi xác định người hưởng và khối di sản, các bên có thể thực hiện thủ tục khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản theo quy định áp dụng.
Hồ sơ thường có thể bao gồm giấy chứng tử, giấy tờ nhân thân, giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ nhận nuôi con nuôi, di chúc nếu có và giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản. Danh mục cụ thể phụ thuộc vào hồ sơ và thủ tục thực tế.
15. Câu hỏi thường gặp về hàng thừa kế thứ nhất
Hàng thừa kế thứ nhất có con dâu không?
Không. Con dâu không thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha mẹ chồng chỉ vì quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, con dâu có thể hưởng tài sản từ chồng hoặc theo di chúc hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện.
Hàng thừa kế thứ nhất có con nuôi không?
Có. Con nuôi hợp pháp thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Hàng thừa kế thứ nhất của vợ được xác định như thế nào?
Khi người vợ qua đời, hàng thừa kế thứ nhất của người vợ gồm chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người vợ theo điều kiện luật định.
Nếu hàng thừa kế thứ nhất đã chết hết thì ai được hưởng?
Nếu không còn ai ở hàng thứ nhất được hưởng di sản theo các điều kiện luật định, có thể xem xét hàng thừa kế thứ hai. Nếu hàng thứ hai cũng không có người đủ điều kiện hưởng thì xem xét hàng thứ ba theo Điều 651.
Hàng thừa kế thứ nhất trong luật đất đai có khác không?
Thứ tự hàng thừa kế được xác định theo Bộ luật Dân sự. Khi di sản là quyền sử dụng đất, ngoài quy định thừa kế còn phải kiểm tra điều kiện pháp lý của đất, giấy chứng nhận, quyền của người chết và thủ tục đăng ký biến động.
16. Kết luận
Hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự năm 2015 gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết. Khi chia thừa kế theo pháp luật, những người cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
Tuy nhiên, việc xác định quyền hưởng thực tế cần xem xét di chúc, phần tài sản thuộc di sản, người thừa kế bắt buộc, trường hợp từ chối nhận di sản, người không có quyền hưởng và thừa kế thế vị. Đối với di sản là nhà đất hoặc tài sản chung vợ chồng, nên kiểm tra kỹ hồ sơ pháp lý trước khi phân chia để hạn chế tranh chấp.
