Trong thời kỳ hôn nhân, một bên vợ hoặc chồng có thể phát sinh khoản vay phục vụ mục đích cá nhân. Tuy nhiên, nếu người này sử dụng nhà đất hoặc tài sản thuộc sở hữu chung của vợ chồng để thế chấp, bảo đảm cho khoản vay mà không có sự đồng ý của người còn lại thì có thể phát sinh tranh chấp.
Pháp luật phân biệt khá rõ giữa nghĩa vụ riêng của một bên và việc định đoạt tài sản chung. Một khoản vay không vì nhu cầu gia đình có thể là nghĩa vụ riêng, nhưng việc dùng tài sản chung để bảo đảm cho khoản vay đó vẫn phải tuân thủ quy định về định đoạt tài sản chung.
Dùng tài sản chung để bảo đảm khoản vay riêng có được không?
Khoản vay riêng không đương nhiên làm tài sản chung phải trả nợ
Theo Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do một bên vợ hoặc chồng xác lập, thực hiện không vì nhu cầu của gia đình là nghĩa vụ riêng về tài sản của người đó. Nghĩa vụ riêng về nguyên tắc được thanh toán từ tài sản riêng của người có nghĩa vụ.
Ví dụ, chồng tự vay 500 triệu đồng để đầu tư kinh doanh riêng, không phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình. Khoản vay này có thể được xác định là nghĩa vụ riêng của chồng.
Tuy nhiên, nếu chồng lấy căn nhà hoặc quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng để thế chấp cho khoản vay thì lại phát sinh một vấn đề khác: chồng có quyền tự mình dùng tài sản chung để bảo đảm hay không?
Định đoạt tài sản chung phải có sự thỏa thuận của vợ chồng
Điều 35 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung do vợ chồng thỏa thuận. Đối với bất động sản và một số tài sản phải đăng ký, việc định đoạt tài sản chung phải tuân thủ quy định tương ứng.
Trong khi đó, theo Bộ luật Dân sự, thế chấp là việc dùng tài sản thuộc quyền sở hữu của bên thế chấp để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ mà không phải giao tài sản cho bên nhận thế chấp.
Do đó, nếu căn nhà, quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng, một bên không thể chỉ dựa vào việc mình đang đứng tên trên Giấy chứng nhận để mặc nhiên cho rằng mình có toàn quyền dùng tài sản đó bảo đảm cho khoản vay riêng.
Nếu chồng tự ý thế chấp tài sản chung thì xử lý thế nào?
Trường hợp người vợ không biết và không đồng ý
Nếu tài sản thực tế là tài sản chung nhưng chỉ đứng tên một người, việc người đứng tên tự mình xác lập giao dịch bảo đảm có thể dẫn đến tranh chấp về hiệu lực giao dịch.
Người vợ có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét:
- Tài sản có thực sự là tài sản chung hay không;
- Khoản vay là nghĩa vụ chung hay nghĩa vụ riêng;
- Người vợ có biết và đồng ý với giao dịch thế chấp hay không;
- Hợp đồng thế chấp được xác lập như thế nào;
- Bên nhận bảo đảm có biết hoặc phải biết về tình trạng tài sản và quyền của người còn lại hay không.
Nếu có căn cứ xác định giao dịch bảo đảm xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người vợ thì có thể yêu cầu Tòa án giải quyết hiệu lực của giao dịch theo quy định pháp luật.
Trường hợp người vợ đã ký hợp đồng thế chấp
Nếu cả vợ và chồng cùng ký hợp đồng thế chấp tài sản chung thì về nguyên tắc giao dịch bảo đảm được xác lập với sự thỏa thuận của cả hai.
Khi đó, dù khoản vay chỉ do một người sử dụng vào mục đích riêng, tài sản chung vẫn có thể được dùng làm tài sản bảo đảm nếu vợ chồng đã tự nguyện thỏa thuận.
Điểm cần phân biệt là:
Khoản nợ có thể là nghĩa vụ riêng của người vay, nhưng tài sản chung vẫn có thể trở thành tài sản bảo đảm nếu chủ sở hữu hợp pháp của tài sản đã đồng ý thế chấp.
Tài sản chung có bị xử lý để trả khoản vay riêng không?
Không thể chỉ dựa vào việc khoản vay đứng tên một người để kết luận tài sản chung chắc chắn không bị xử lý.
Nếu tài sản chung đã được thế chấp hợp pháp để bảo đảm khoản vay, khi nghĩa vụ đến hạn mà bên vay không thực hiện, bên nhận thế chấp có thể yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm theo thỏa thuận và quy định pháp luật.
Ngược lại, nếu người vợ không đồng ý dùng tài sản chung để bảo đảm và có căn cứ pháp lý cho thấy giao dịch thế chấp không có hiệu lực đối với phần quyền của mình, việc xử lý tài sản phải được xem xét tương ứng với hiệu lực của giao dịch.
Vì vậy, khi tranh chấp xảy ra, vấn đề quan trọng không chỉ là “khoản vay là của ai?” mà còn phải xác định “ai có quyền dùng tài sản để bảo đảm và giao dịch bảo đảm có hiệu lực đến đâu?”
Lưu ý từ Luật sư Nguyễn Văn Hùng: Người vợ hoặc chồng phát hiện tài sản chung bị đem thế chấp cho khoản vay riêng nên kiểm tra ngay hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp, Giấy chứng nhận và hồ sơ đăng ký giao dịch bảo đảm. Nếu không đồng ý với giao dịch, cần chủ động yêu cầu tổ chức tín dụng hoặc bên nhận bảo đảm cung cấp thông tin và thực hiện quyền yêu cầu giải quyết tranh chấp thay vì chờ đến khi tài sản bị xử lý.
Làm thế nào để bảo vệ tài sản chung?
Người vợ hoặc chồng không đồng ý với việc sử dụng tài sản chung để bảo đảm khoản vay riêng nên chuẩn bị các tài liệu chứng minh:
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà;
- Giấy tờ chứng minh tài sản được hình thành trong thời kỳ hôn nhân;
- Giấy đăng ký kết hôn;
- Hợp đồng tín dụng;
- Hợp đồng thế chấp;
- Hồ sơ công chứng hợp đồng thế chấp;
- Hồ sơ đăng ký biện pháp bảo đảm;
- Chứng cứ chứng minh mình không biết hoặc không đồng ý với giao dịch;
- Tài liệu chứng minh khoản vay được sử dụng cho mục đích riêng.
Nếu tài sản là nhà đất hình thành trong thời kỳ hôn nhân, cần đặc biệt lưu ý trường hợp Giấy chứng nhận chỉ ghi tên một người. Việc chỉ đứng tên một vợ hoặc chồng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa tài sản đó là tài sản riêng; pháp luật có quy định riêng về đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với tài sản chung.
Ví dụ về dùng tài sản chung bảo đảm khoản vay riêng
Vợ chồng A và B có một căn nhà trị giá 3 tỷ đồng được xác định là tài sản chung. A tự vay ngân hàng 1 tỷ đồng để đầu tư vào hoạt động kinh doanh riêng.
Nếu B không tham gia, không đồng ý và không có căn cứ cho thấy căn nhà được dùng hợp pháp làm tài sản bảo đảm, khi phát sinh tranh chấp cần xem xét hiệu lực của hợp đồng thế chấp và quyền của B đối với căn nhà.
Ngược lại, nếu B biết rõ khoản vay là của A nhưng tự nguyện ký hợp đồng thế chấp căn nhà chung để bảo đảm cho khoản vay thì việc thế chấp có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn. Khi A không trả được nợ, ngân hàng có thể yêu cầu xử lý tài sản bảo đảm theo hợp đồng và pháp luật.
Điều này cho thấy nghĩa vụ riêng và tài sản bảo đảm là hai vấn đề cần được đánh giá riêng biệt.
Nếu bạn cần hỗ trợ, hãy đăng ký tư vấn trực tiếp hoặc online với Luật Thiên Mã để được giải đáp chi tiết, xây dựng phương án xử lý tối ưu với chi phí hợp lý, phải chăng và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
Kết luận
Một bên vợ hoặc chồng tự ý dùng tài sản chung để bảo đảm cho khoản vay riêng có thể phát sinh tranh chấp về hiệu lực của giao dịch bảo đảm. Khoản vay không vì nhu cầu gia đình có thể là nghĩa vụ riêng theo Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình, nhưng việc sử dụng tài sản chung để thế chấp phải tuân thủ quy định về định đoạt tài sản chung.
Nếu giao dịch thế chấp được cả hai vợ chồng đồng ý, tài sản chung có thể được dùng để bảo đảm cho khoản vay riêng của một bên. Nếu một bên tự ý thế chấp mà người còn lại không biết hoặc không đồng ý, cần xem xét tình trạng sở hữu tài sản, nội dung hợp đồng và quyền của bên nhận thế chấp để xác định giao dịch có hiệu lực đến đâu và tài sản có thể bị xử lý như thế nào.
